Szklany świat...

O przeciwdziałaniu uzależnieniom od komputera u dzieci i młodzieży

dla osób dorosłych zaniepokojonych fascynacją swoich dzieci szklanym ekranem (telewizyjnym, monitorem komputerowym, wyświetlaczem komórki)

oraz pragnących być bardziej świadomymi rodzicami i opiekunami

Intuicyjna odpowiedź na pytanie o to, czy dzieciństwo upływające przed szklanym ekranem lub monitorem to dobry sposób wychowania i edukacji podpowiada nam, że (raczej/ chyba/ na pewno?) NIE ...

A jak na ten temat wypowiadają się specjaliści : badacze, terapeuci, rodzice? Poniżej zamieszczam wybraną garść doniesień z badań naukowych oraz ogólne dyrektywy do pracy nad przeciwdziałaniem uzależnieniom od komputera u dzieci i młodzieży ze szczególnym zaakcentowaniem ... konieczności pracy rodziców nad samym sobą, jako najbardziej obiecującym kierunkiem podejmowanych oddziaływań profilaktycznych i reedukacyjnych.

W poniższym krótkim przeglądzie nie odnoszę się do oczywistych i niezaprzeczalnych korzyści płynących z faktu, że w naszej rzeczywistości za - dom- owiły się ekrany, a dostęp do sieci komputerowych niesłychanie usprawnia organizację życia społecznego na poszczególnych poziomach jego funkcjonowania, codzienną aktywność ogromnych rzeszy ludzi, a także wspiera w rozwoju, wspomaga w kryzysie itp. (na przykład za pośrednictwem portalu społecznościowego plasterek.pl ;)

I. Przed czym ostrzegają jednak zarazem pochodzące z badań naukowych doniesienia?

ZAKŁÓCENIA W FUNKCJONOWANIU POZNAWCZYM I EMOCJONALNYM

a. uniwersalny baby-sitter : w ostatniej dekadzie większość dzieci z tzw. krajów uprzemysłowionych do ukończenia 5 roku życia spędziło już przed telewizorem ok. 5000 godzin (!), coraz częstszym zjawiskiem staje się też pozostawianie „sam na sam" przed ekranem telewizora (a nawet monitora komputerowego) dzieci 18 miesięcznych, których rodzice upierają się przy idei wspomagania w ten sposób rozwoju poznawczego własnego dziecka (Postman, 2001);

b. percepcja linearna a percepcja fragmentaryczna : podstawowym wysuwanym przez badaczy relacji pomiędzy człowiekiem a komputerem argumentem przeciwko powyższemu postępowaniu wychowawczemu jest uchwycenie wpływu przebywania przed ekranem i/ bądź monitorem na sposób funkcjonowania układu nerwowego w zakresie procesu organizacji napływających informacji wzrokowych : kształtowaniu linearnego sposobu postrzegania świata w oparciu o słowo pisane (właściwej dla kultury piśmienniczej technice wypracowanej przez kontakt z książką) przeciwstawia się kształcenie percepcji nie-linearnej : fragmentarycznej metodzie „szybkich spojrzeń", która w znaczący sposób wtórnie utrudnia proces posługiwania się słowem pisanym (czytanie/ pisanie/ rozumienie tekstu, Gazzaniga, 2003);

c. problemy z odczytywaniem liter oraz rozumieniem tekstu wykazuje młodzież, której dzieciństwo zdominował telewizor lub komputer (Kubey, 2002); specyficzny sposób patrzenia na tekst - „szybkie i wielokrotne rzucanie wzrokiem na ekran" warunkuje powstanie połączeń nerwowych nastawionych nie na będące dynamicznym efektem końcowym kilku wzajemnie powiązanych procesów poznawczych rozumienie, a na chaotyczne i niepełne, bierne odtwarzanie obrazu; ponieważ na wszystkich etapach edukacji obowiązuje uczniów ciągła, linearna metoda odczytywania treści konfrontacja nabytych nawyków odbioru napływających informacji za pomocą techniki „krótkich spojrzeń" z wymaganiami o charakterze linearnym - nauką czytania i pisania tekstów alfabetycznych sprawia, że uczniowie wykazują w różnym nasileniu kłopoty z docieraniem do znaczenia tekstu; nabyty brak rozumienia warunkuje z kolei - na zasadzie negatywnego sprzężenia zwrotnego -  kolejne utrudnienia procesu gromadzenia spójnego i znaczącego systemu wiedzy oraz adekwatnej percepcji wytworów kultury (Kerckhove, 2001);

d. telewizja przemawia do prawej półkuli, czytanie do lewej - najogólniej rzecz ujmując telewizja „usypia" lewą półkulę, przemawiając do ciała, a nie do umysłu, kontakt z nią przynosi krótkotrwałą korzyść w postaci chwilowego pobudzenie i zawężenia świadomości związanego z zainteresowaniem określonym zagadnieniem oraz „oderwania się" od aktualnych uwarunkowań i problemów, do których - w poczuciu znużenia i zmęczenia powracamy (bez rozwiązania) w krótkim czasie po wyłączeniu telewizora; jednocześnie długotrwałe przebywanie w jednej pozycji przy komputerze oraz przed ekranem telewizyjnym wzmaga (o ile nie jest zrównoważone przez odpowiednio długą aktywność fizyczną) zakłócenia w fizycznym funkcjonowaniu całego organizmu;

e. zmiany na poziomie tożsamości - Internet traktowany jako „radykalne rozszerzenie obwodowego układu nerwowego" wpływa na zmieniające się poczucie realności jego stałych i zaangażowanych użytkowników spowodowane nasileniem się „wirtualizacji rzeczywistości"; nie wszyscy użytkownicy Internetu potrafią zachować zdrową proporcję pomiędzy obydwoma „światami", a wykreowane w kontakcie z Siecią poczucie tożsamości (np. jako mieszkańca „globalnej wioski") nie zawsze pozostaje w harmonii z wymogami stawianymi przez realne otoczenie (Mudyń, 2002; Tokarska, 2010);

f. stada (NIE)znajomych - „poszerzenie świadomości" wyraża się między innymi we wzbudzaniu złudnego poczucia więzi z licznym (często przekraczającym nie tylko kilkadziesiąt, ale i kilkaset osób) znajomymi i „przyjaciółmi" - przy jednoczesnym zachowaniu daleko idącej  powierzchowności kontaktów, braku podstawowych umiejętności interpersonalnych oraz widocznej niechęci do angażowania się w odpowiedzialne relacje w życiu codziennym (Chocholska, Osipczuk, 2009)

g. nowe zróżnicowane formy patologii (nadmierna ilość bodźców oraz stałe przeciążenie informacyjne zmuszające do  nieustannego dokonywania wyborów przy jednoczesnym, związanym z szybkością koniecznej reakcji, zablokowaniu tzw. „pełnego cyklu przetwarzania informacji" powodują m. in. przedłużające się zaburzenia stanów świadomości (łącznie z często przytaczanym w tym kontekście przykładem uruchomienia w tym samym czasie u 700 dzieci wywołanego przez bodźce wzrokowe procesu padaczkowego przy pokazie gry wideo opartej na serialu o pokemonach.

(Kubey, Csikszentmihalyi, 2002);

NIEBEZPIECZEŃSTWA NATURY WYCHOWAWCZEJ

a. utrata kontaktu rodziców dziećmi (częste i intensywne kłótnie o ilość czasu spędzanego przed ekranem przy jednoczesnym zaniedbywaniu obowiązków szkolnym i domowych; wzrost obserwowalnych zachowań impulsywnych i/ bądź agresywnych w relacji z domownikami i dalszym otoczeniem społecznym;

b. nawiązywanie przez Internet niekontrolowanych znajomości

c. zdobywanie wiedzy odnoście istotnych wątków życia ludzkiego w niekontrolowany, czasem wypaczony sposób

II.  Ogólne dyrektywy do pracy nad przeciwdziałaniem uzależnieniom od komputera  u dzieci i młodzieży  oraz dla ich ochrony przed zagrożeniem płynącym z sieci

używać z pożytkiem, to znaczy ...

!    ZACHOWAĆ ZDROWĄ PROPORCJĘ AKTYWNOŚCI W OBU ŚWIATACH :

w virtualu i w realu (problem leży w ilości czasu poświeconego na daną aktywność), to rodzice na początkowych etapach życia modelują sposób spędzanego czasu, zawsze też można coś jeszcze zmienić (dodać) do wspólnie podejmowanych aktywności

dziecko przesiadujące zbyt długo przed komputerem od czegoś ucieka, albo też do czegoś bardzo ważnego dla siebie dąży - warto się „dowiedzieć" co leży u podstaw zachowania NASZEGO dziecka ...

!   WCZEŚNIEJ NAUCZYĆ DZIECKO POSŁUGIWAĆ SŁOWEM DRUKOWANYM  NIŻ URUCHAMIAĆ GRY KOMPUTEROWE

odciągnąć w czasie przebywanie dziecka przed telewizorem i komputerem, zainwestować czas i energię w pełne wprowadzenie najmłodszych w obszar  kultury piśmienniczej, nie szukać uzasadnień w potocznej (odrzucanej zresztą przez badania naukowe) opinii o szybszym i bardziej efektywnym

funkcjonowano poznawczym „dzieci sprzed ekranów" (!)

! ODWRÓCIĆ ZWYCZAJOWY SPOSÓB POSTRZEGANIA TRUDNOŚCI WYCHOWAWCZYCH ZWIĄZANYCH Z KOMPUTEREMN nastawiając się na  :

- przekazywanie jasnego systemu wartości (jasne kryteria dokonywania wyboru : media oferują nadmiar, dlatego najpierw musi być jakiś „kanon" - punkt odniesienia dla małych i dużych decyzji);

- modelowanie wzorca dominujących aktywności, w tym wspólnego korzystania z mediów;

- wykazywanie cierpliwości i uważność w kontakcie, a także zaciekawionego i pozbawionego lęku „zainteresowania zainteresowaniem" dziecka komputerem;

- podtrzymywanie postawy „rodzica", który - równolegle z byciem przyjacielskim - ma prawo np. kontrolować czas i zawartość treściową aktywności dziecka.

dr Urszula Tokarska

Dr Urszula Tokarska jest psychologiem od lat pracującym jako nauczyciel akademicki oraz praktykiem propagującym idee wspomagania rozwoju człowieka na wszystkich etapach jego życia, przede wszystkim z wykorzystaniem tzw. metod narracyjnych. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół psychologii biegu życia ludzkiego, psychologii narracyjnej oraz egzystencjalnej, możliwości zawartych w jakościowych metodach poznawania i oddziaływania na współczesnego człowieka. Autorka wielu publikacji , treningów oraz warsztatów.

www.tokarska.pl

urszula@tokarska.pl

Wybrana literatura przedmiotu

- Chocholska P., Osipczuk M. (2009), Uzależnienie od komputera i Internetu u dzieci i młodzieży. Warszawa : Wyd. Hachette Polska.

- Gazaniga M. ((2003), Podzielony mózg-odsłona druga. Świat Nauki, nr. 1.

- Firley - Buzon A. (2003), Stary lek na nowe czasy. Uniwersalny baby-sitter. Uniwersytet Wrocławski  : Instytut  Bibliotekoznawstwa (dostępne na stronie internetowej http./ bib.oss.wroc.pl/matkont/Wrocław/ buzon/php).

- Kerckhove D. (2001), Powłoka kultury. Warszawa.

- Kubey R., Csikszentmihalyi M. (2002), Telemania - nowy nałóg. W : Świat Nauki, nr 4, s. 66.

- Mudyń K. (2002), Technoświadomość. O zmieniającym się poczuciu realności i własnej tożsamości u użytkowników cyberprzestrzeni. W : D. Kubacka-Jasiecka (red.), Człowiek wobec zmiany. Rozważania psychologiczne.  Kraków : Wyd. UJ, 145-156.

- Pennac  D. (2007), Jak powieść. Warszawa : Wyd. Literackie Muza S.A.

- Tokarska U. (2010), Tożsamość narracyjna w dobie płynnej nowoczesności. Nowe wyzwania dla psychologii narracyjnej - w druku.