Rozwój inteligencji duchowej (SQ)

ROZWÓJ INTELIGENCJI DUCHOWEJ (SQ)

współczesnego człowieka

 

Nie liczy się to, jak bardzo jesteś bystry,

ale to jak jesteś ludzki w korzystaniu ze swojej inteligencji racjonalnej.

Nie liczy się to, jak intensywne są twoje uczucia,

lecz to, dokąd cię one w końcu zaprowadzą ...

(Khalil Khavari)

 

Celem niniejszego artykułu jest zarysowanie rozległego - a zarazem niedocenianego w obrębie współczesnej psychologii - obszaru dociekań nad możliwościami wspomagania jednego z kilku podstawowych wymiarów funkcjonowania człowieka, jakim jest przynależny jego naturze wymiar duchowy. Obszar zainteresowań tym wymiarem doświadczenia człowieka zawężony zostaje poniżej do pojęcia inteligencji duchowej, którą najkrócej określić można jako „duchowość w działaniu", a więc umiejętność i motywację do przenoszenia określonych doświadczeń wewnętrznych na sferę decyzji, motywacji i podejmowanych działań. Struktura rozważań prowadzi od charakterystyki najczęściej obserwowanych zakłóceń w wybranych obszarach funkcjonowania współczesnego człowieka wraz z ich konsekwencjami dla rozwoju inteligencji duchowej (I), przez charakterystykę pojęcia inteligencji duchowej uzupełnioną o opis jej przejawów w życiu codziennym (II), po propozycję podstawowych kierunków udzielania psychologicznej pomocy w jej kształtowaniu i rozwijaniu.

I. ZAKŁÓCENIA W WYBRANYCH OBSZARACH FUNKCJONOWANIA WSPÓŁCZESNEGO CZŁOWIEKA ORAZ ICH KONSEKWENCJE DLA ROZWOJU INTELIGENCJI DUCHOWEJ

            Przyjmuję (por. Tokarska, 2005), że do obszarów funkcjonowania psychicznego współczesnego człowieka najbardziej narażających go na trudności w korzystaniu z potencjału własnej inteligencji duchowej należą przede wszystkim:

1. Sfera potrzeb, zarówno w aspekcie ograniczonych możliwości ich zaspokajania, jak przede wszystkim coraz częściej przejawianego przez młode pokolenie mylenia potrzeb z pragnieniami, nadmiernej ilości pragnień (rozbudzanych przez media i porównania społeczne), pojawianie się żądań („chcę za wszelką cenę", „muszę"), trudności z hierarchizacją motywów, potrzeb i pragnień, braku umiejętności określania innych dróg realizacji oraz alternatywnych bądź komplementarnych „wersji samego siebie".

2. Obszar wartości, doprowadzany do absurdu relatywizm i /bądź równoległe funkcjonowanie sprzecznych hierarchii wartości stawiające - szczególnie młode pokolenie - w sytuacji niepewności oraz trudności z wyborem indywidualnej drogi życia.

3. Kategorie oceny własnego życia, w obrębie których głównym zagrożeniem wydaje się być ich jednowymiarowość (np. nastawienie przede wszystkim na wymierny sukces) oraz dwubiegunowość procesu oceny („albo sukces, albo porażka", por. Tokarska, 1996).

4. Stosunek do życia i śmierci - traktowanie ich powierzchowne lub pomijanie jako możliwej perspektywy w ocenie wagi aktualnych wydarzeń i doświadczeń, kult młodości, urody, dobrego samopoczucia powiązany z brakiem cierpliwości (dążenie do realizacji potrzeb i wartości „szybko, łatwo i przyjemnie").

5. Tempo życia i zmian, nadmiar bodźców, presja nowości wprowadzające chaos w myśli i emocje osób, które często dysponują (6) ograniczonymi możliwościami otrzymania wsparcia („przeładowane" programy szkolne oraz nastawienie na bezpośrednią realizację tych programów, brak świadomości i umiejętności w najbliższym środowisku wychowawczym itp.).

            Konsekwencją wyżej wymienionych charakterystyk życia współczesnego człowieka wpływającą na nieprawidłowy rozwój inteligencji duchowej stają się m. in. :

*  fragmentacja doświadczenia - brak integracji i ześrodkowania wyrażający się m. in. w przypadkowości podejmowanych decyzji i działań oraz częstym doświadczaniu subiektywnie nieprzyjemnych, trudnych do opanowania emocji;

* poczucie braku znaczenia i sensu zarówno w odniesieniu do poszczególnych doświadczeń, jak i życia jako całości;

*  doświadczanie poczucia nudy, związana z tym trywializacja życia, obniżony napęd życiowy, przejawiające się w negowaniu wartości jakiejkolwiek aktywności bądź bezkrytycznym przejmowaniu zewnętrznych standardów zachowania;

* powielanie wzorców przeciętności, funkcjonowanie jedynie w obrębie ról społecznych, nie wykorzystywanie w pełni własnych (ludzkich) możliwości, zamykanie się na możliwości dalszego, czy biegnącego innymi torami rozwoju, „zakończenie się podróży zanim się ona zaczęła" (Pearson, 1991, 1995);

* tendencje agresywne, negatywizm, cynizm, roszczeniowość nadające specyficzny koloryt całości sfery emocjonalnej oraz zakłócające wtórnie relacje z innymi ludźmi;

*  koncentracja na bezpośrednim, wymiernym wymiarze rzeczywistości z pominięciem jego wymiaru symbolicznego, brak poczucia związku z historią oraz przedstawicielami innych epok, kultur, religii - wywołujące poczucie „braku zakorzenienia w czymkolwiek";

* dążenie do utrzymania się za wszelką cenę w obrębie sfery komfortu psychicznego oraz tendencja do poszukiwania uproszczonych strategii osiągania dobrostanu psychofizycznego, m. in. przez przyjmowanie substancji psychoaktywnych.

 

 

II.  POJĘCIE I WYBRANE PRZEJAWY INTELIGENCJI DUCHOWEJ

W połowie lat dziewięćdziesiątych zaprezentowane zostały w obszarze psychologii (wyd. polskie : Goleman, 2004) wyniki badań nad tzw. inteligencją emocjonalną (Emotional Quotient - EQ), warunkującą skuteczne posługiwanie się przez człowieka inteligencją intelektualną (Intelligence Quotient - IQ). W ostatnich latach XX w. postawiono z kolei tezę o istnieniu kolejnych („przynajmniej siedmiu", Gardner, 2001) rodzajów inteligencji. Obok inteligencji racjonalnej i emocjonalnej wymienia się obecnie m. in. inteligencję muzyczną, przestrzenną czy sportową. Wieloaspektowe analizy zagadnienia zdają się jednak sugerować, iż wszystkie spośród wyróżnionych rodzajów inteligencji mogą zostać sprowadzone do jednego z trzech głównych układów neuronowych mózgu, stanowiąc odmiany następujących rodzajów inteligencji : racjonalnej, emocjonalnej oraz duchowej (co pozostaje w harmonii z odwiecznymi intuicjami na temat kondycji ludzkiej, jako „zwierzęcej, ludzkiej i boskiej zarazem" - Platon).

Ludzie ze swojej natury są istotami duchowymi, ponieważ - w przeciwieństwie do natury nieożywionej oraz innych istot żywych - kierują się potrzebą zadawania pytań o charakterze podstawowym, a zarazem ostatecznym, m. in. o kondycję ludzką oraz o sens własnego życia. Za tego rodzaju potrzebą („wolą") musi zatem stać określone podłoże biologiczne umożliwiające rozwiązywanie nie tylko zadań intelektualnych oraz udoskonalanie emocjonalnych strategii pozwalających na adekwatne reagowanie w złożonych sytuacjach społecznych, ale zarazem problemów o charakterze egzystencjalnym. 

Inteligencja duchowa (spiritual quotient - SQ), stanowi zatem rodzaj dyspozycji oraz - w razie jej aktualizacji - zestaw umiejętności „przenoszenia" tego, co doświadczane jest jako duchowe na podejmowane działania i uogólnione poczucie jakości życia. Umożliwia ona docieranie do głębszych pokładów ludzkich możliwości bądź aspiracji, warunkuje osiąganie kontaktu z całością, poczucia własnej integralności, a zarazem z własnym głębokim centrum.    

Autorzy jednej z podstawowych w tym obszarze prac naukowych zatytułowanej „Inteligencja duchowa" (Zohar, Marshall, 2001) podkreślają, iż nie wystarczy jedynie zaznać w życiu tego, co duchowe (co staje się udziałem większości istot ludzkich), by zrobić z tego w swoim życiu twórczy użytek. Wysoki poziom inteligencji duchowej wyraża się ich zadaniem w umiejętności takiego wykorzystania duchowości, obejmującej szerszy kontekst i znaczenie, by wieść życie bogatsze i bardziej sensowne, doświadczyć poczucia pełni, celu i kierunku.

Niezbędnym warunkiem pojawienia się wewnętrznej wrodzonej zdolności ludzkiego umysłu i psychiki do wybiegania poza wymiar racjonalny jest umiejętność zespalania doznań i nadawanie im znaczenia (tzw. „wiązania doświadczeń"), a jej podłoże biologiczne stanowi trzeci z układów neuronowych : synchroniczne oscylacje nerwowe, scalające dane z całego mózgu. Inteligencja duchowa jest zatem zdaniem jej badaczy „myśleniem trzeciego rodzaju - tzw. myśleniem jednoczącym" (Zohar, Marshall, ib), procesem synchronizacji, integracji i przekształcania materiału powstającego w wyniku pozostałych dwu procesów : racjonalnego i emocjonalnego, rodzajem „pośrednika pomiędzy rozumem i sercem".

Przydając się przy rozwiązywaniu problemów egzystencjalnych inteligencja duchowa stanowi dla nas rodzaj „przewodnika na krawędzi nieznanego" pozwalającego poznawać sens i wartość życia, wnikać w istotę rzeczy, dostrzegać jedność istniejącą mimo różnic, integrować to, co w nas z tym, co między nami, przekraczać granicę oddzielającą nas od innych ludzi, wychodzić poza najbliższą nam sferę „ego" oraz docierać do głębszych warstw tkwiącego w nas potencjału, dzięki czemu możemy wieść życie bogatsze w sens.

Jej przeciwieństwem jest „duchowe otępienie" - rozumiane jako rodzaj drastycznego „zawężenia horyzontów" do spraw wyłącznie ludzkich, związanego z utratą poczucia fundamentalnych wartości „[...] kiedy to dostrzegamy, wykorzystujemy i przeżywamy tylko to, co bezpośrednie, widoczne i praktyczne, kiedy na głębsze poziomy symboliki i znaczenia, które tworzą szerszy, egzystencjalny kontekst dla otaczających nas obiektów, wykonywanych czynności i nas samych" (Zohar, Marshall, 2001, 33).

Wieloaspektowa analiza literatury przedmiotu (por. bibliografia niniejszego artykułu) pozwala określić niektóre z przejawów inteligencji duchowej, do których należą moim zdaniem (por. Tokarska, 2005) :

1/ Życie zgodne z głębokimi potrzebami i intencjami

Podstawowym przejawem inteligencji duchowej jest tzw. „życie ze środka" (Zohar, Marshall, 2001), które bliskie jest również określeniu P. Coelho (1995) „podążania za Własną Legendą" (por. Eichelberger, 2001). W obszarze psychologii jej odpowiednikami są m. in. pojęcie kompetencji biograficznej (Pietrasiński, 1988, 1993) czy „życia własną opowieścią" w myśl ustaleń psychologii narracyjnej. Wyrażają się one m. in. w pytaniu „Czy ten wybór i/ bądź zachowanie są zgodne z tym, kim jestem i kim chcę być?" (Pearson, 1997, s. 3).

Inteligencja duchowa pomaga nam odnaleźć to, co dla nas w życiu naprawdę ważne, czego realizacja daje nam szansę na wykorzystanie rozwojowego potencjału danej osoby „zanim będzie za późno" (por. Pietrasińskiego, 1976, koncepcję wiedzy spóźnionej). Zgodnie ze słowami C. G. Valesa (1995) istotą życia kierowanego inteligencją duchową jest „[...] wiedzieć, czego się chce i robić to". Wiedza ta odnosić się powinna zarówno do znajomości głębokich indywidualnych potrzeb stanowiących następnie priorytety życiowe, jak i umiejętności upraszczania życia w sposób pomagający je chronić i realizować (Breathnach, 2000, 2002; James, 1997; Moran, 2000; Pearson, 1991, 1997). Tego rodzaju dwufazowa klaryfikacja wartości i priorytetów życiowych („wyznaczanie kierunku") wymaga z kolei umiejętności przeciwstawienia się naciskom ze strony otoczenia, odwagi i determinacji „podążania za własnym szczęściem"podejmowania decyzji i wyborów zgodnie z nimi. W takim ujęciu : (Campbell, 1994),

 

„[...] nie potrzebujemy dużej ilości pracy, potrzebujemy jedynie tej pracy, która jest nam przeznaczona, nie potrzebujemy wielu miłości, ale tej, która nas będzie w pełni satysfakcjonować [...]" (Pearson, 1991, s. 61).

2/ Umiejętność przeformułowywania doświadczeń zgodnie z całościową koncepcją życia oraz wiodącymi punktami odniesienia (np. wartościami).

Kiedy znamy własne głębokie potrzeby i intencje potrzebujemy jednocześnie umieścić je w szerszym kontekście czegoś, co pozwoliłoby nadać budującym ją poszczególnym wyborom i doświadczeniom znaczenie, a całej biografii głębszy sens. Proces ten prowadzi w kierunku doskonalenia umiejętności przeformułowywania indywidualnych doświadczeń zgodnie z całościową koncepcją życia oraz wiodącymi punktami odniesienia (np. wartościami). Warto pamiętać, że w przeciwieństwie do pierwszego z wymienionych przejawów umiejętność ta nie zawsze jest tożsama z komfortem psychicznym (przewagą przyjemnych emocji).

Jednym z często przytaczanych w literaturze przykładów tego rodzaju umiejętności jest sposób doświadczania świata charakterystyczny dla głównego bohatera przypowieści P. Coelho „Alchemik" (1995). Santiago, młody pasterz - okradziony w trakcie swej wędrówki w poszukiwaniu Skarbu z wszystkiego, co posiadał - staje przed dylematem : Czy uznać się za pokonanego, ofiarę losu, pecha, życiową „Sierotę", czy też raczej za ciekawego dalszych przygód Wędrowca w Drodze Życia? Wybierając drugą spośród opcji daje tym samym wyraz nie tylko swojej indywidualnej dojrzałości, ale i duchowej inteligencji pozwalającej mu na zakorzenioną w nowym poczuciu tożsamości transcendencję aktualnej sytuacji życiowej (Eichelberger, 2001; Pearson, 1997). Umiejętność odczytywania i /bądź nadawania sensu trudnym dla danego człowieka doświadczeniom, m. in. na drodze dostrzegania ich wymiaru symbolicznego oraz związana z tym możliwość dokonania wyboru reakcji skłania do zaprzestania tak charakterystycznych dla współczesnego człowieka prób pozostawania za wszelką cenę w sferze komfortu psychicznego. Dając tym samym szansę na odczuwanie głębokiej satysfakcji, sensu i znaczenia doświadczeń życia jednocześnie pozwala mu wierzyć - i podejmować zgodne z tą wiarą działania - że będąc bohaterem w drodze życia może być zarazem jego odpowiedzialnym współ-twórcą.

W tym wymiarze pojęcie inteligencji duchowej zestawić można z pojęciem przystosowania egzystencjalnego, definiowanego najczęściej w literaturze psychologicznej jako zdolność do radzenia sobie z istotnymi, nieuniknionymi okolicznościami egzystencji ludzkiej, bez popadnięcia w trwałą depersonalizację, jako umiejętność radzenia sobie z życiem na głębszym poziomie, tzn. bez zaprzeczania problemom, które widziane są w szerszej perspektywie (jako etapów rozwoju, lekcji w podróży bohatera itp.) oraz zdolność do akceptacji podstawowych faktów ludzkiej egzystencji (por. Csikszentmihalyi, 1996; Frankl, 1976, 1978; Keen, 1990; Moore, 1992, 1995; Pearson, 1995; Popielski, 1987; Tokarska, 2002; Viorst, 1996 i in.).

 

3. Zgoda na życie w procesie, akceptacja i zaufanie, specyficzny stosunek do codzienności

Kolejne przejawy rozwiniętej inteligencji duchowej - jakimi są uogólnione poczucie wdzięczności za poszczególne doświadczenia oraz własne życie jako całość, akceptacja teraźniejszości oraz zaufanie do dalszego biegu wydarzeń - mogą stanowić antidotum na często pojawiające się u współczesnego człowieka poczucie znudzenia, zniechęcenia i trywializacji codzienności. W tym wymiarze przejawem inteligencji duchowej jest sposób doświadczania uwzględniający również symboliczny wymiar codzienności (np. mitologiczny, por „codzienne epifanie" - Campbell, 1994; Eliade, 1992; Tokarska, 1996 oraz prace Breathnach, 2000, 2002 i Moran, 2000). Na tym poziomie doświadczania

„[...] celem nie jest uwalnianie życia od problemów, lecz nadawanie codzienności głębi i wartości, jakie niesie obecność duszy" (Moore, 1992, s. 22)

Poczucie zaufania do biegu wydarzeń oraz zaciekawienie nimi ma z kolei szansę wzbudzić u jednostki chęć działania oraz motywację do współtworzenia własnej biografii.

 

4. Poczucie sprawstwa, „decydowanie o granicach"

Według Zohar i Marshall'a (ib.) jednym z najistotniejszych wyróżników inteligencji duchowej jest jej „przekształcający charakter". O ile działając z wykorzystaniem inteligencji racjonalnej i emocjonalnej człowiek funkcjonuje „w obrębie granic" wytyczonych poprzez reguły racjonalnego, logicznego myślenia oraz wrodzone i nabyte w trakcie socjalizacji nawyki emocjonalne i behawioralne (umożliwiające mu rozeznanie we własnym położeniu oraz stosowne do niego zachowanie) wykorzystując własną inteligencję duchową ma on możliwość ich przekraczania, „decydowania o granicach" :

„[...] inteligencja duchowa pozwala mi postawić sobie pytanie . Oddziaływanie na same granice polega więc na tym, by pozwolić sobie na kierowanie biegiem wypadków" (Zohar, Marshall, ib., s. 15).

Wykorzystanie potencjału własnej inteligencji duchowej, pozwalając człowiekowi na przesuwanie wyznaczonych przez uwarunkowania biologiczne i kulturowe granic doświadczania i aktywności, daje mu szansę prowadzenia z nimi tzw. „nieskończonej gry" (por. Carse, 1986).

 

5. Konsekwencją wyżej wymienionych sposobów doświadczania własnego życia stają się pasja i zaangażowanie zarówno w poszczególne działania jak i całość własnego życia, co umożliwia zarazem istotną zmianę stosunku do życia i śmierci (6).

Do kolejnych przejawów inteligencji duchowej należą również świadome i pogłębione przeżywanie relacji z innymi (7) wyrażające się w nadawaniu im głębszego wymiaru, przeciwdziałające ich uproszczonemu spostrzeganiu, a zarazem trywializacji : ujmowaniu miłości jedynie w kategoriach relacji interpersonalnych, małżeństwa jako rodzaju „umowy społecznej", rodzicielstwa jako wymogu roli; zawodu jako konieczności życiowej. Inteligencja duchowa wyraża się również w doborze specyficznych, pogłębionych strategii określania własnej tożsamości, które pozwalają człowiekowi na funkcjonowanie poza rolami społecznymi oraz transcendencję jego aktualnych uwarunkowań - tożsamości, myśli, emocji (8).

            Według większości autorów kulminację wymienionych wyżej przejawów inteligencji duchowej stanowi subiektywne poczucie dynamicznej integracji i pełni (9). Poczucie harmonii i dynamicznej równowagi pomiędzy wieloma „opracowywanymi" przez daną osobę wątkami życia (Elsbree, 1982; Pearson, 1991, 1995) znajduje wyraz w jej decyzjach i zachowaniach, przeciwdziałając tym samym rozwojowemu niebezpieczeństwu „obywania się cząstką siebie" (określenie Zohar, Marshall'a).

III. UDZIELANIE POMOCY W KSZTAŁTOWANIU I ROZWIJANIU INTELIGENCJI  DUCHOWEJ

 

Zróżnicowane formy udzielania pomocy w podtrzymywaniu i rozwijaniu inteligencji duchowej współczesnego człowieka mogą zostać usystematyzowane w odniesieniu do dwu podstawowych kierunków pracy edukacyjnej. Pierwszy z nich służy pomocą w samodzielnym odnajdywaniu znaczących dla danej osoby wartości, zachowaniu spójnego kierunku intencji i podejmowanych zgodnie z nimi działań oraz umiejętności odczytywania/ nadawania sensu doświadczeniom własnego życia (tzw. Doświadczenie Drogi, Sztander, 1999). Drugi (Doświadczenie Królestwa, ib.) nastawiony jest na doskonalenie określonych umiejętności psychologicznych niezbędnych w realizacji owych zamierzeń. Uwzględnienie obu kierunków pracy zwiększa szansę nie tylko na skuteczność działań, ale i utrudnia jednostce rozminięcie się z tym, co sama uznaje za ważne. Podstawowe kierunki oddziaływań obejmują między innymi :

1. Pracę na poziomie samoświadomości, stanowiącej jeden z najistotniejszych przejawów inteligencji duchowej, a jednocześnie jeden z najniższych priorytetów naszej nastawionej „na zewnątrz" kultury (oraz wdrażającej do jej kształtowania edukacji). Obejmuje ona m. in. : poznawanie głębokich pragnień, motywów i intencji; naukę odróżniania pragnień od potrzeb oraz wdrażanie idei mądrego „upraszczania życia"; naukę przywiązywanie wagi do tego, co „pochodzi z głębi Jaźni", nie lekceważenia samego siebie, zwracania uwagi na własne intuicje; pomoc w określaniu miejsca na drodze własnego życia oraz możliwych dróg dalszego rozwoju; udzielanie wsparcia w „podążaniu za Własną Legendą" (Coelho, 1995; Eichelberger, 2001; Jarosz 2003, Tokarska, 2008); pracę na poziomie symbolizacji doświadczeń (wielopoziomowa interpretacja doświadczeń własnego życia, „dostrajanie się do mitologicznego, archetypowego lub religijnego wymiaru sytuacji", Pearson, 1997; Zohar, Marschall, ib.).

2. Nabywanie i doskonalenie umiejętności wykorzystania i przekształcania trudności życiowych poprzez zdobywanie umiejętności określania miejsca trudności i cierpienia (jako elementu „tańca życia", drogi do mądrości, „lekcji w podróży bohatera", „Smoków na drodze poszukiwacza skarbu", Campbell, 1994; Keen, 1990; Pearson, 1991, 1995, 1997); nabywanie poczucia sprawstwa i (współ)odpowiedzialności za własne życie oraz codzienne wybory (idea bycia „Królem Samego Siebie" jako kogoś zdolnego do wyboru reakcji, a tym samym przekraczania narzucanych granic i nadawania tym samym sensu własnej egzystencji); głęboką profilaktykę agresji opartą na poczuciu współzależności istot żywych (opisywana przez Zohar i Marschall'a jako wzbudzanie poczucia „wzdragania się przed krzywdzeniem"); nastawianie na dojrzały indywidualizm, „pozytywne wyróżnianie się z tłumu";

 3. Budowanie świadomej, pogłębionej filozofii życia uwzględniającej stosunek do życia, m. in. poczucie wdzięczności za różne jego przejawy i śmierci - jako nadającej specyficzny kontekst i znaczenie życiu, relacje z innymi : stosunek do przyjaźni, miłości, małżeństwa, rodzicielstwa, przebaczania, relacji z Bogiem, harmonizowanie proporcji między korzystaniem z życia a wnoszeniem w nie indywidualnego wkładu, zgodnie z klasycznym - por. Frankl, 1976 - zestawem pytań *  Co mogę od życia wziąć - *  A co mogę mu dać ...?

Wszystkie tego rodzaju oddziaływania nastawione są na przywracanie doświadczeniom współczesnego człowieka „wymiaru ludzkiego", pozwalającego na przekształcanie własnych doświadczeń, nadawanie życiu znaczenia i sensu przekraczającego jego konkretny, realistyczny wymiar oraz wzbudzanie motywacji do „nie obywania się cząstką siebie" i nastawienia na nieustanny rozwój, w którym : „[...] nie liczy się to, jak bardzo jesteś bystry, ale to jak jesteś ludzki w korzystaniu ze swojej inteligencji racjonalnej, nie liczy się to, jak intensywne są twoje uczucia, lecz to, dokąd one [ciebie/ nas] w końcu zaprowadzą ..." (Khalil Khavari, 2002).

 

 

dr Urszula Tokarska

Dr Urszula Tokarska jest psychologiem od lat pracującym jako nauczyciel akademicki oraz praktykiem propagującym idee wspomagania rozwoju człowieka na wszystkich etapach jego życia, przede wszystkim z wykorzystaniem tzw. metod narracyjnych. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół psychologii biegu życia ludzkiego, psychologii narracyjnej oraz egzystencjalnej, możliwości zawartych w jakościowych metodach poznawania i oddziaływania na współczesnego człowieka. Autorka wielu publikacji , treningów oraz warsztatów.

www.tokarska.pl

urszula@tokarska.pl

 

 

 

 

 

LITERATURA

 

Branden N. (1999),  Sztuka świadomego życia.  Warszawa : Wyd. Teta.

Breathnach S. (2000), Ścieżka Prostej Obfitości. Dziennik Otuchy i Radości. Poznań : Zysk i S-ka.

Breathnach S. (2002), Coś więcej. W poszukiwaniu autentyczności. Poznań : Zysk i S-ka.

Campbell J. (1994), Potęga mitu. Kraków : Wyd. Signum.

Carse J. (1986). Finite & Infinite Games. New York : Bellantine Books.

Coelho P. (1995), Alchemik. Warszawa : Wyd. Drzewo Babel.

Csikszentmihalyi M. (1996), Przepływ. Psychologia optymalnego doświadczenia. Warszawa : Wyd. Studio Emka.

    Eichelberger W. (2001), Alchemia . Warszawa : Wyd. Drzewo Babel.

    Eliade M. (1992), Próba labiryntu. Warszawa : Wyd. Sen.

Ellsbree L. (1982), The Rituals of Life. Patterns in Narratives. Port Washington : Kennikat Press.

Frankl V. (1976), Homo patiens, Warszawa : Pax.

Frankl V. (1978), Nieuświadomiony Bóg. Warszawa : Pax.

Frick W. (1983/1), The Symbolic Growth Experience. Journal of Humanistic Psychology 1983/1;

Frick W. (1982), Conceptual Foundations of Self-Actualization. A Contribution to Motivation Theory. Journal of Humanistic Psychology, Vol. 22, No 4.

Gardner, H. (2001), Wielorakie inteligencje. Poznań : Media Rodzina.

Goleman D. (2004), Inteligencja emocjonalna. Poznań : Wyd. Media Rodzina.

James E. St. (1997), Zatrzymaj świat i wysiądź. Bydgoszcz : Wyd. Limbus.

     Jarosz J. (2003), program profilaktyczny do pracy z młodzieżą w oparciu o tekst P. Coelho. Nie opublikowana praca podyplomowa.

Keen S. (1990), Education for Serendipity. W : S. Keen, To a Dancing God. Notes of Spiritual Traveler. San Francisco : Harper.

Khavari K. (2002), Inteligencja duchowa. Warszawa : Wyd. Medium.

Moore Th. (1992), W trosce o duszę. Przewodnik - Seria : Podstawy inteligencji duchowej. Warszawa : Wyd. Jacek Santorski & Co.

Moore Th. (1995), Bratnie dusze. Tajemnica dobrych związków. Warszawa : Wyd. Jacek Santorski & CO.

Moran V. (2000), Zaczarowany świat. Poznań : Rebis.

Pearson, C. S. (1991), Awakening the Heroes Within. Twelve Archetypes to Help us Find Ourselves & Transform Our World. San Francisco: Harper.

     Pearson C. S. (1995), Nasz wewnętrzny bohater czyli sześć archetypów według których żyjemy. Poznań : Rebis. 

Pearson C. S. (1997), Deep Change & Spiritual Intelligence. Inner Edge, nr 1, 3-4.

Peck M. S. (1994), Bezlitosna łaska. Psychologia miłości, wartości tradycyjnych oraz rozwoju duchowego. Warszawa : Wyd. Siak.

Pietrasiński Z. (1976), Czego dowiedziałeś się zbyt późno? Warszawa : Iskry.

Pietrasiński Z. (1988), Rozwój z perspektywy jego podmiotu. W : A. Tyszkowa (red.), Rozwój psychiczny człowieka w ciągu życia. Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne. Warszawa : PWN.

Pietrasiński Z. (1993), Syntezy wiedzy autobiograficznej podporządkowane autokreacyjnej jednostki. W : J. Leoński, T. Rzepa (red.), O biografii i metodzie biograficznej. Poznań : Wyd. Nakom.

Popielski K. (1987), Elementy poradnictwa psychologicznego i psychoterapii egzystencjalno- kognitywnej. W : K. Popielski (red.), Człowiek - pytanie otwarte. Studia z logoteorii i logoterapii. Lublin : Wyd. KUL.

Socha P. (red.), (2000), Duchowy rozwój człowieka. Stadialne koncepcje rozwoju w ciągu życia. Kraków : Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Sztander W. (1999), Stres niedoczasu. Niebieska Linia, 3, 31.

     Tokarska U. (1996), Kategorie oceny własnego życia a „psychologia szczęścia". Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Psychologiczne, 13, 33-45.

     Tokarska U. (2000), Narracja autobiograficzna w psychologicznym poznaniu i terapii. Studium teoretyczne. Niepublikowana praca doktorska. Wrocław : Uniwersytet Wrocławski.

     Tokarska U. (2001), Narracja autobiograficzna w terapii i promocji zdrowia. W : J. Trzebiński (red.), Narracja jako sposób rozumienia świata. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 221-261.

     Tokarska U. (2002). Profilaktyka egzystencjalna jako forma przygotowania do radzenia sobie ze zmianami życiowymi. W: D. Kubacka-Jasiecka (red.), Człowiek wobec zmiany. Rozważania psychologiczne. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 67-73.

          Tokarska U. (2005). Wspieranie inteligencji duchowej w modelach psychoedukacyjnych. W : M. Ledzińska, G. Rudkowska, L. Wrona (red.), Psychologia współczesna : oczekiwania i rzeczywistość. Kraków: Wyd. Naukowe Akademii Pedagogicznej, 361-374.

          Tokarska U. (2007). Narracyjne formy wspomagania rozwoju człowieka. W : B. M. Kaja, A. Molesztak (red.), Wspomaganie rozwoju. Psychostymulacja. Psychokorekcja. Bydgoszcz : Wyd. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 114-133.     

Tokarska U. (2008). Wybrane strategie wykorzystania tekstów literackich w narracyjnych oddziaływaniach profilaktycznych. [w:] B. Janusz, K. Gdowska, B. de Barbaro (red.), Narracja. Teoria i praktyka. Kraków : Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 471-499.

Valles G. (1995), Odwaga bycia sobą. Poznań : Zysk i S-ka.

Viorst J. (1996), To, co musimy utracić : czyli miłość, złudzenia, zależności i niemożliwe do spełnienia oczekiwania, których każdy z nas musi się wyrzec, by móc wzrastać. Poznań  : Zysk i S-ka.

Zohar D., Marshall J. (2001), Inteligencja duchowa.  Poznań : Rebis.