Psychologiczne formy pracy z bajką edukacyjną

 

PSYCHOLOGICZNE  FORMY  PRACY  Z  BAJKĄ   EDUKACYJNĄ

 

 

„Szkoda, że ludzie muszą przeżywać ciągle te same historie, by się czegoś nauczyć.

Byłoby lepiej gdyby znaleźli się tacy,

którzy mogliby im te historie we właściwym czasie opowiedzieć ..."

(Langenstein, 2002,

Felicjan-Chrząszcz z Krainy Marzeń. Baśń o tęsknocie i szczęściu, s. 97)

 

„Co zrobił król, żeby zdobyć samego siebie? - chciała wiedzieć dziewczynka" 

(ib., s. 96)

 

 

Celem niniejszego artykułu jest prześledzenie kilku istotnych (spośród wielu możliwych) psychologicznych form pracy z wybraną bajką edukacyjną, jaką jest spisana przez włoskiego duchownego i psychoterapeutę Bruno Ferrero (1998) opowieść zatytułowana W Krainie Smoków. Historia ta mogłaby oczywiście zostać zastąpiona wieloma innymi tekstami - podstawowe kryterium jej wyboru związane jest jednak z faktem, iż narracja ta w interesujący sposób podejmuje temat, który stanowi - nie tylko w moim rozumieniu - niezbędny punkt wyjścia dla kolejnych, bardziej szczegółowych (również poza-narracyjnych) psychologicznych form pogłębionej pracy edukacyjnej.

Rozgrywająca się w smoczym królestwie rządzonym przez nie radzącego sobie z własnymi agresywnymi impulsami władcę - Drapieżnika Pierwszego - opowieść podejmuje przede wszystkim zagadnienie rozwojowej możliwości stawania się Panem Samego Siebie opisywanego we współczesnej psychologii w terminach poczucia sprawstwa (psychologia osobowości, psychologia life-span) czy stawania się „współ-autorem" drogi własnego życia (psychologie : egzystencjalna i narracyjna) nie tylko dla bardziej efektywnego funkcjonowania i spełnionego egzystowania, ale również jako warunku koniecznego dla podejmowania roli (oraz związanych z nią zadań) kierowania innymi ludźmi ...

W swoim artykule „Pokonać Smoka - 12 strategii pomysłowego pokonywania przeszkód na ścieżkach naszego życia" (www.plasterek.pl) rozważam, m. in. (za amerykańskim psychologiem Carol Pearson) kwestię możliwości mentalnego przeciwstawiania się życiowym przeszkodom natury zewnętrznej. Aktualnie zapraszam z kolei do wspólnego przyjrzenia się pozornie prostej przemianie dokonującej się we wnętrzu Smoczego Władcy, który co prawda nie narzeka na większe kłopoty ze swoim otoczeniem, natomiast w widoczny sposób nie radzi sobie z samym sobą. Wydaje się, że części z nas ma on szansę wydać się nawet dziwnie znajomy ...

 

 

Posłuchajmy :

 

Od wielu lat w Krainie Smoków królował Drapieżnik Pierwszy. Początkowo był on władcą bardzo uprzejmym i dobrym dla Smoków, swych poddanych. Ale powoli nabrał strasz­liwego przyzwyczajenia. Od czasu do czasu - w porze obiadowej - jego straszne pazury zaczynały go swędzić w sposób nie dający się opanować. Drapieżnik Pierwszy mas­kował się wówczas dobrze, żeby nikt nie mógł rozpoznać go w zaułkach ciemnych ulic. Wysuwał swe pazury i hyc! ... pożerał jednego małego smoka tu, innego tam. Było to okropne, ale Drapieżnik Pierwszy nie potrafił opanować swędzenia swych pazurów. Po każdym takim haniebnym wykroczeniu, władca krył się w najciemniejszych zakątkach lasu i płakał, i rozpaczał : - Jestem ostatnim głupcem! Dlaczego pożarłem te małe smoki, które nic mi złego nie zrobiły? Następnym razem już tak nie uczynię ... Ale później znów postępował tak samo. Trudno jest być królem ... Wreszcie pewnego dnia Drapieżnik Pierwszy postanowił obciąć sobie pazury. Zrobiono specjalne nożyce (naturalnie ze złota, gdyż król jest zawsze królem), którymi jeden z giermków obcinał pazury królewskie, gdy tylko te zaczynały się wysuwać. Zaczęła się nowa epoka dla całej smoczej krainy. Bez pazurów Drapieżnik Pierwszy stał się wegetarianinem, nie wy­chodził więcej w nocy, nie napadał na nieostrożne małe smoki, nauczył się grać na pianinie i pić rumianek. Nigdy dotąd mieszkańcy nie byli tak szczęśliwi. Małe smoki śpiewały, tańczyły i bawiły się na ulicach aż do zachodu słońca, nawet deszcz padał jedynie w nocy. Ale niestety! Pewnego sobotniego poranka, złote nożyce, którymi obcinano pazury króla gdzieś się zagubiły. Pazury Drapieżnika zaczęły rosnąć błyskawicznie. Trzeba było koniecznie znaleźć te nożyce, w przeciwnym razie ... Gdy cały dwór gorączkowo poszukiwał nożyc, premier posłał mysz książkową, by przeczytała jakąś historię, która uspokoiłaby Drapieżnika Pierwszego. - Dosyć myszko, już mam dosyć! Chce mi się jeść, a poza tym bardzo mnie swędzą pazury! Przybył zaaferowany giermek z 125 parami bardzo mocnych nożyc. Próbował wielokrotnie, ale żadne nie były w stanie obciąć pazurów jego wysokości. Kucharze przygotowali najlepsze dania i wszystko to, co lubił Drapieżnik Pierwszy. Ale on ciągle patrzył na pazury, które groźnie się wysuwały i mówił : - Och, czuję, że znów rozpocznę łowy ... Mam ochotę na ładnego, kruchego małego smoka! Znajdźcie moje noży­ce, albo zjem was wszystkich !!!      Właśnie w tym momencie przez otwarte okno wskoczył do jadalni pewien mały sympatyczny smok. Wszystkich ogarnęło przerażenie! Natychmiast pazury Drapieżnika Pierwszego wysunęły się, a jego łapy zaczęły posuwać się naprzód. Ale mały smok odważnie przemówił do króla : - Nie rozumiem. Jesteś królem a twoje pazury nie słuchają ciebie? - Wszyscy mnie słuchają, a więc i moje pazury - od­powiedział niechętnie Drapieżnik Pierwszy. - A więc spróbuj je wciągnąć! - Nie chce mi się - powiedział król i wyciągnął łapy. - Widzisz, mam rację. Twoje pazury nie słuchają ciebie!   - Ach tak? Spójrz! - powiedział król i ... wciągnął jeden pazur. - Brawo! Widzisz, że to nic trudnego. Trzeba tylko chcieć! Teraz jesteś naprawdę królem! ­ Drapieżnik Pierwszy zastanowił się przez chwilę. - Masz rację malutki. Ale trudno być królem swoich własnych pazurów! Mały smok wyciągnął z torby złote nożyce króla i po­wiedział: - Znalazłem je królu, ale teraz już ich nie potrzebujesz! Od tego dnia król nie kazał już sobie obcinać pazurów. A kiedy wysuwały się - mówił : -Jestem Królem Moich Pazurów! Bądźcie posłuszne i schowajcie się natychmiast! Odtąd wszystko układało się pomyślnie w Krainie Smoków ...

 

Podstawowy schemat pracy z powyższym tekstem może uwzględniać następujące (wykorzystywane zwyczajowo w ramach opracowanej przeze mnie Bajkowej Szkoły Mądrości, por. artykuł „BAJKOWA SZKOŁA MĄDROŚCI - czy potrzebujemy dziś jeszcze opowiadanych historii?" (www.plasterek.pl)

etapy postępowania :

 

1/ DOBÓR  ODPOWIEDNIEJ  HISTORII

Jedna z metafor pozyskiwania narracyjnych opowieści przydatnych w pracy edukacyjno-terapeutycznej mówi o dwukierunkowym procesie, w którym to my sami ze względu na konkretną potrzebę „szukamy odpowiedniej historii", bądź w którym to „ona sama nas znajduje". W  tym wypadku historia o zmagającym się z samym sobą władcy Smoczej Krainy „znajduje sama" czytelnika tego artykułu ;) można jednak wskazać na wiele możliwości zamiany tego tekstu. W ramach siódmego etapu  polecam m. in. dwie kolejne historie opisujące podobne dylematy wraz z podpowiedziami ich rozwiązania (M. Silf, B. Langenstein). Osoby pracujące systematycznie z wykorzystaniem zróżnicowanych tekstów narracyjnych nabierają najczęściej nawyku ich kolekcjonowania i systematyzowania, niezmiernie istotną kwestią pozostaje też osobisty stosunek do tego rodzaju narzędzi oddziaływania - trudno sobie wyobrazić rodzica, nauczyciela, wychowawcę bądź trenera pracującego z opowieścią, której sam nie ceni i - przede wszystkim - nie lubi!

2/ ATRAKCYJNA  PREZENTACJA  OPOWIEŚCI

Historia W Krainie Smoków, analogicznie do innych opowieści edukacyjnych może zostać potencjalnym odbiorcom naszych oddziaływań zarówno przeczytana, jak i opowiedziana. W przeciwieństwie do zasad obowiązujących w pracy z tekstami o wąsko zakreślonym celu terapeutycznym opowieści edukacyjne nie muszą być przekazywane w wersji dosłownej. Mogą one zatem zostać opowiedziane z pominięciem konieczności precyzyjnego odtwarzania ich z pamięci. Akcentuje się jednak konieczność zachowania ogólnego schematu fabularnego oraz wiodącego „klimatu" danej historii, zwłaszcza zaś przekazania „pojęć kluczowych" (najczęściej występujących w tekście w formie kilku zdań, rzadziej pojedynczych słów), których sens i forma nie powinny zostać naruszone. Jedno z podstawowych zadań na etapie opracowywania scenariusza dalszej pracy z bajką polega właśnie na odnalezieniu tego rodzaju „pojęć-kluczy", wokół których powinna zostać zorganizowana ustna prezentacja.

W wersji opowiadanej ich znajomość chroni bowiem historię przed znaczącym zniekształceniem przekazu, natomiast w odniesieniu do wersji „czytanej" wcześniejsza identyfikacja kluczowych pojęć ułatwia zrozumiałe, a zarazem atrakcyjne dla odbiorcy przekazanie opowieści (odpowiednia modulacja głosu, częste „refrenowe" powracanie do danej frazy, posiłkowanie się nią w krótkich chwilach „zagubienia wątku" itp.).

Trzecia z możliwości prezentacji polega na wcześniejszym przygotowaniu inscenizacji opartej na scenariuszu wykorzystującym tekst danej historii. Poszczególne ogniwa kolejnych etapów pracy zataczają tu swoisty krąg : warto bowiem przygotować osoby odtwarzające poszczególne role z uwzględnieniem ich osobistego rozumienia i zaangażowania w przekazywane treści, co chroni w dużej mierze przed przekazywaniem tzw. „pustych [a więc pozbawionych głębszych treści] historii" (Bettelheim, 1985).

 

W powyższym tekście za kluczowe pojęcia przyjmuję :

 

*  Można być Królem Swoich Własnych Pazurów    (potencjalne możliwości wpływania przez człowieka na samego siebie     wraz z podstawowym przekonaniem, że nikt nie zmieni się za nas)     - Nie rozumiem. Jesteś królem, a twoje pazury nie słuchają ciebie?;     - Jestem Królem Moich Pazurów! Bądźcie posłuszne i schowajcie się natychmiast!   *  Trudno być Królem Swoich Własnych Pazurów!    (wykorzystanie tych możliwości nie jest łatwe, ale warto się nie zniechęcać)     - Wszyscy mnie słuchają, a więc i moje pazury - od­powiedział niechętnie Drapieżnik     Pierwszy. - A więc spróbuj je wciągnąć! - Nie chce mi się - powiedział król i wyciągnął     łapy. - Widzisz, mam rację. Twoje pazury nie słuchają ciebie!  - Ach tak? Spójrz! - powiedział król i ... wciągnął jeden pazur. - Brawo! Widzisz, że to nic trudnego. Trzeba tylko chcieć! Teraz jesteś naprawdę królem! ­ *  Trzeba być Królem Swoich Własnych Pazurów     (w jakimś sensie nie mamy innych możliwości, o ile chcemy żyć szczęśliwie we własnym     królestwie ...)     - Odtąd wszystko układało się pomyślnie w Krainie Smoków ...

 

 

Jednocześnie warto pamiętać, że opisane w tekście Ferrero stawanie się Królem Swoich Własnych Pazurów stanowi zaledwie punkt wyjścia (etap wstępny, „pod-kategorię") dla  bardziej złożonego procesu stawania się Panem Samego Siebie, jako tego, kto kontroluje nie tylko swoje pojedyncze impulsy („pazury", „ręce", „nogi", „język" itp.), ale bierze zarazem odpowiedzialność za całokształt swoich zachowań i wyborów :

    - Teraz jesteś naprawdę królem!  [domyślnie] : kierujesz sobą tak dobrze, że możesz [masz do tego odpowiednie umiejętności, ale i prawo] wykorzystać to, czego się nauczyłeś również w relacjach z innymi). Wskazany tu kierunek rozwojowych przemian wiedzie od zmiany samego siebie (własnych przekonań i motywacji) ku kolejnym przekształceniom.

 

3/ SPRAWDZENIE  INDYWIDUALNEGO  SPOSOBU  ZROZUMIENIA  TEKSTU

Celem postępowania na tym etapie jest uniknięcie zagrożenia, jakim byłoby pozostawienie odbiorcy przekazywanej przez nas historii na tym etapie rozumienia, z którym rozpoczął on narracyjne spotkanie. Słuchacze dają temu wyraz na rożne sposoby, np. w trakcie fikcyjnych obrad utworzonej dla potrzeb pracy z omawiana bajką spośród „mieszkańców Smoczej Krainy" Rady Ministrów - debatującej nad szybkimi i skutecznymi strategiami powstrzymania agresywnych zachowań swego  władcy - wykrzykują najczęściej: „Do lochu z nim!" albo „Zabić gada!" - dając tym samym wyraz swemu przekonaniu o skuteczności (konieczności?) odpowiadania agresją na agresję. Często wysuwaną przez dziecięcych słuchaczy propozycją jest również intensyfikacja wysiłków zmierzających do odnalezienia zagubionych złotych nożyc, bądź skonstruowania kolejnych (przekonanie o użyteczności „zewnętrznych", a zatem zawsze obarczonych ryzykiem niewystarczalności - np. zagubienia, zepsucia, dezaktualizacji - wobec potrzebującego pomocy narzędzi rozwiązania jego problemu). Ustalenie, iż sposób konceptualizacji problemu oraz dostrzegane możliwości jego rozwiązania odbiegają znacząco od sposobu rozumienia go przez prowadzącego narracyjne spotkanie otwiera kolejne możliwości zaprojektowania dalszego ciągu postępowania. Pamiętamy jednak o podstawowych zasadach pracy grupowej, m. in. o powstrzymaniu się od oceniania powstających propozycji („to jeden ze sposobów, szukamy jeszcze innych").

 

4/ UDZIELANIE  POMOCY  W  PROCESIE  MENTALNEGO  POŁĄCZENIA ZAWARTOŚCI  ZNACZENIOWEJ  TEKSTU  Z  INDYWIDUALNYM  DOŚWIADCZENIEM  ODBIORCÓW

Jednym z częściej popełnianych w pracy z bajką edukacyjną błędów jest brak udzielenia odbiorcom pomocy w procesie dostrzeżenia związku pomiędzy ich doświadczeniem życiowym, a zawartością znaczeniową poznanej historii. Tym samym podtrzymywane jest często w dziecięcych umysłach przeświadczenie, że postaci i wydarzenia przedstawione w narracyjnej historii pozostają jakby „nie z tego świata", a rozgrywająca się fabuła nie znajduje odpowiedników w dzisiejszych realiach (np. [cytaty z wypowiedzi dziecięcych uczestników spotkania w ramach bajkowej Szkoły Mądrości] : „dziś gwałtownie spadła ilość prawdziwych księżniczek", albo „w dobie podbojów kosmicznych nie ma już wcale pożytków z karocy" ).

Przykładem konkretnej strategii postępowania w wyżej wymienionym zakresie w odniesieniu do opowieści Ferrero może być m. in. wykorzystanie dwu kolorowych lakierów do paznokci, z których czerwony symbolizuje „pazur" (emocje, impulsy, zachowania), z jakim trudno się nam w odniesieniu do samego siebie uporać, natomiast złoty wskazuje na „pazur" (jw.), który kiedyś nie był nam posłuszny, ale obecnie został już poskromiony - zasługując tym samym na miano „królewskiego". Odbiorcy historii „W Krainie Smoków" zostają zachęceni do pomalowania paznokci swoich dwu palców wskazujących z wykorzystaniem obu kolorów, a następnie indywidualnej głośnego dokończenia niedokończonych zdań : „Mój czerwony/ złoty pazur wysuwa się wtedy gdy ...". Możliwość werbalizacji powiązania wywodzących się z opowieści Ferrero symboli z własnymi doświadczeniami odbiorców stanowi początek dalszej wspólnej pracy nad poszukiwaniem strategii przekształcania jednego rodzaju „pazura" w drugi. Na początkowym etapie uczestnicy dzielą się własnymi doświadczeniami w tym zakresie, a następnie korzystają z podpowiedzi osoby prowadzącej spotkanie. Efekty wprowadzania w życie wypracowanych w trakcie narracyjnego spotkania pomysłów - wraz z wyakcentowaniem pojawiających się trudności i podejmowanych strategii ich omijania/ przekształcania - omawiane są (koniecznie!) w czasie kolejnych spotkań tak długo, aż każdy z uczestników poczuje się „ekspertem" w zakresie przekształcania własnych nie-adaptacyjnych przyzwyczajeń. W ten sposób jednostronicowy tekst rozgrywającej się „za górami, za lasami" historii ma szanse stać się kontekstem dla długotrwałej, czasem wieloetapowej pracy z (i „nad") samym sobą!  

 

5/ AKTYWNE  UTRWALENIE  "ODKRYTYCH  TREŚCI"

Ten etap realizowany jest najczęściej z wykorzystaniem technik plastycznych oraz psychodramatycznych. W ramach Bajkowej Szkoły Mądrości w odniesieniu do dzieci w wieku przedszkolnym oraz wczesnoszkolnym sporządzane są indywidualnie portrety Drapieżnika Pierwszego przedstawianego bez korony (musi on bowiem dopiero zasłużyć na miano króla i związane z tym atrybuty) oraz z niewypełnionymi kolorem zarysami pazurów. Podpisane przez autorów rysunki zostają następnie na określony czas wyeksponowane w widocznym miejscu (np. na ścianie wspólnego pomieszczenia). Kolejne doświadczenia uczestników grupy znajdują odzwierciedlenie w możliwości wypełnienia „pustych pazurów" złotym kolorem w sytuacjach, w których autor rysunku zdecydowanie na to zasłużył (tzn. mógł się zachować inaczej, np. agresywnie, ale udało mu się wybrać inne, bardziej przyjacielskie zachowanie). Określona wcześniej ilość „złotych pazurów" stanowi z kolei podstawę do dorysowania (bądź doklejenia) do rysunku królewskiej korony, a następnie koronowania poszczególnych uczestników grupy na Królów Samego Siebie ... Uroczysty charakter wydarzenia powinien zostać podkreślony przez wręczenie ozdobnych certyfikatów oraz udział zaproszonych gości. Jednocześnie należy przypomnieć dzieciom, iż uzyskany tytuł nie jest przyznawany „dożywotnio", w związku z czym, niestety, jeśli nie jest szczególnie chroniony i świadomie podtrzymywany z czasem wygasa ...

 

6/  POWRACANIE  DO  TEKSTU  W  NATURALNYCH  SYTUACJACH  

     ŻYCIA  CODZIENNEGO

Opracowując szczegółowy scenariusz pracy z danym tekstem nie jesteśmy oczywiście w stanie przewidzieć, czy, kiedy oraz w jakim zakresie dane nam będzie uczestniczyć w  przyszłości w naturalnie rozgrywających się sytuacjach nawiązujących w jakiejś mierze do poznanych treści i ćwiczonych umiejętności. Jednak brak wcześniejszego założenia o otwartości na tego rodzaju okoliczności bądź aktywnym ich poszukiwaniu ogranicza już na początku potencjalne możliwości ich wykorzystania. Jedną z częściej powtarzających się w Bajkowej Szkole Mądrości sytuacji jest konieczność zadania po jakimś czasie dziecku pytania : „Chyba tym razem twoje pazury nie zechciały cię jednak posłuchać?" Pozytywnym aspektem samej możliwości zadania tego rodzaju prostego pytania jest świadoma rezygnacja z dłuższej rozmowy z dzieckiem wypełnionej narzekaniem na jego zachowanie oraz silnym „oczekiwaniem poprawy", która zastąpiona zostaje kontaktem nawiązującym do wspólnych bajkowych doświadczeń, w których tego rodzaju utrudnienia uznane są za przejściowe i możliwe do samodzielnej zmiany w najbliższej przyszłości. Jako dorośli otrzymujemy tym samym okazję do występowania wraz ze swymi podopiecznymi w roli „wspólników opowieści", a specyficzny, nawiązujący do niej język przekształca się w  rodzaj międzypokoleniowej „grypserki", jakże dalekiej od klasycznego utyskiwania i moralizowania ...

 

7/  TWORZENIE  „NARRACYJNYCH  CIĄGÓW  TEMATYCZNYCH"

Moc oddziaływania pojedynczej narracji może zostać zintensyfikowana na drodze zestawienia, połączenia ze sobą dwu (bądź większej ilości) opowiadanych historii. Mogą one zostać dobrane pod kątem zbliżonego tematu (np. zróżnicowane opowieści o przyjaźni), tematów uzupełniających się (np. przyjaźń i miłość), bądź (pozornie) przeciwstawnych (np. miłość i nienawiść). W odniesieniu do analizowanej w niniejszym artykule opowieści o Drapieżniku Pierwszym proponuję m. in. odwołania do (przypisywanej źródłowo nawet Sokratesowi) opracowanej w zbiorach M. Piquemalla (2004) oraz w nieco inny sposób przez M. Silf (2005) historii zatytułowanej „Trzy sita". Bohaterka pierwszej z nich dowiaduje się od swojej Babci, w jaki sposób można zostać „Panią Własnego Języka" przekazującą dalej jedynie te informacje, które są sprawdzone, pozytywne i dające szansę na kreowanie przyjaznych i efektywnych relacji międzyludzkich. Identyfikacja z innym z kolei bohaterem, malutkim, a zarazem niezwykle mądrym Chrząszczem z Krainy Marzeń (Langenstein, 2002) poszerza zakres dziecięcych wyobrażeń na temat możliwości decydowania o samym sobie poza panowanie nad pojedynczymi zachowaniami i wyborami - w kierunku wyboru znaczących dróg życiowych : „- Dokąd mam pójść? W którą stronę?  - Szukasz łatwej czy trudnej drogi? - Która jest lepsza? - Często ta, która jest trudniejsza ... - Która z nich jest trudniejsza? - Łatwiejsza drogą jest ta na której bierzesz. Trudniejsza jest ta, na której dajesz ..."

Wybrane atrybuty bohatera drogi własnego życia mogą zostać scharakteryzowane w odniesieniu do wielu płaszczyzn funkcjonowania człowieka - poznawczej, emocjonalno-motywacyjnej, decyzyjnej, działaniowej, komunikacyjnej, z jednoczesnym zaakcentowaniem szerszego - biograficznego - kontekstu oraz konieczności poszerzenia o wymiar osobowego egzystowania człowieka. Należą do nich m. in. (por. Tokarska, 2007/ b) :

→ przekonanie o celowości i możliwościach współtworzenia przez człowieka  własnego losu; →  pragnienie współtworzenia własnej drogi życiowej oraz spełnienia sensu swego życia; → decyzja o podjęciu indywidualnej wędrówki (life journey); → znajomość ogólnego celu i kierunku poszukiwań; → umiejętność zjednywania sobie przychylności otoczenia przy jednoczesnej względnej odporności na ew. brak jego akceptacji; →  motywacja i wytrwałość w działaniu; →  gotowość do znoszenia trudów i pokonywania przeszkód; →  odwaga poszukiwania prawdy o sobie i świecie

           

Ze względu na fakt, iż „[...] walka o uzyskanie integracji osobowej, a więc zarazem walka o nadanie sensu własnej egzystencji ma charakter na wskroś indywidualny i trwa całe życie" (Bettelheim, 1985, 22) również starania o ochronę wspierających ją zasobów nie powinny zostać zdaniem tego autora ograniczane jedynie do wybranych okresów (faz) życia człowieka. Coraz częściej odkreśla się znaczenie rozpoczęcia świadomej ochrony i kształcenia tych zasobów już we wczesnym dzieciństwie - w dużej mierze w kontekście dorobku rodzimej kultury, przekazywanej zwłaszcza na drodze przekazu literackiego. Należy jednak pamiętać, iż :

„[...] zdobywanie określonej sprawności okazuje się bezwartościowe, jeśli poznawane dzięki niej treści nie wnoszą nic ważnego do naszego życia [...]. Obcowanie z literaturą powinno zapewniać kształtowanie zdrowych nawyków poznawczych, emocjonalnych i behawioralnych we wczesnym dzieciństwie umożliwiając jednocześnie wgląd w głębsze znaczenie życia i w sprawy, które są dla dziecka najważniejsze w danej fazie rozwoju (Bettelheim, ib., 41).

Odpowiednio dobrane i przekazywane utwory literackie, szczególnie baśniowe „[...] ofiarowują [...] dziecku takie obszary wyobraźniowe, których nie odkryłoby samo" (ib., 45), stanowiąc zarazem rodzaj wyposażającego na całe życie „[...] Elementarza Człowieczego, z którego uczyć się można prawd wewnętrznych człowieka. Elementarz, z którego dziecko zarazem uczyć się może chęci do życia" (Danek, 1985, s. 37). Tym samym wspieramy „[...] naturalną potrzebę aktywności, to znaczy wpływania zarazem na swój własny los" (Battelheim, ib., s. 29).

Jednak „[...] większość rodziców uważa, że należy odwracać uwagę dziecka od tego wszystkiego, co stanowi jego największa udrękę : od nieokreślonych, nie dających się wysłowić lęków i chaotycznych, gniewnych, a nawet gwałtownych fantazji" (s. 45); Istnieje upowszechniony zwyczaj ukrywania przed dziećmi, że źródło tego, iż w życiu bywa źle, leży w znacznej mierze w naszej własnej naturze" (s. 46) [...]. opowieści współczesne nie mówią nic o śmierci i starości, o ograniczeniach naszej egzystencji i pragnieniu życia wiecznego. Baśń, przeciwnie, konfrontuje dziecko w uczciwy sposób z podstawowymi kłopotami egzystencjalnymi człowieka" (ib. s. 47).

Warto przypominać o tych prawdach tym dorosłym, którzy chcą świadomie wspierać rozwój swoich podopiecznych z wykorzystaniem odpowiednio dobranych, a następnie opracowanych bajkowych historii. Oraz tym spośród nas, którzy pozostają wciąż otwarci zarówno na idę rozwojowego „zaczynania od samego siebie", jak i pozostają nieodmiennie pod urokiem mądrości zawartej w różnego rodzaju „mądrościowych" opowieściach.

 

 

dr Urszula Tokarska

Dr Urszula Tokarska jest psychologiem od lat pracującym jako nauczyciel akademicki oraz praktykiem propagującym idee wspomagania rozwoju człowieka na wszystkich etapach jego życia, przede wszystkim z wykorzystaniem tzw. metod narracyjnych. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół psychologii biegu życia ludzkiego, psychologii narracyjnej oraz egzystencjalnej, możliwości zawartych w jakościowych metodach poznawania i oddziaływania na współczesnego człowieka. Autorka wielu publikacji , treningów oraz warsztatów.

www.tokarska.pl

urszula@tokarska.pl

 

 

 

Literatura

 

Bajkoterapia czyli dla małych i dużych o tym, jak bajki mogą pomagać - praca zbiorowa (2009). Warszawa : Nasza Księgarnia.

Bettelheim B. (1985), Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, t. I - II.  Warszawa : PIW.

Bettelheim B. (1980), Owners of Their Faces. W : B. Bettelheim Surviving and Other Essays. New York : Vintage Books Edition, s. 108-109.

Brett D.  (2000), Opowiadania dla Twojego dziecka. Koją, leczą, rozwiązują  problemy - t. I-II. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Canfield J., Hansen M. (2000), Balsam dla duszy dziecka czyli opowiadania o odwadze, nadziei i radości. Poznań : Rebis.

Cavanaught B. (2002), Sto opowiadań o nadziei i odwadze. Warszawa: Wydawnictwo Księży Marianów.

Ferrero B. (1998), Historie. Katecheza w opowiadaniach. Warszawa : Wyd. Salezjańskie.

Friebel V. (2000), Klucz w małe ręce. Podróże do krainy fantazji, opowiadania i ćwiczenia wyobraźni. Kielce : Jedność.

Geisler U., Viehoff H. (1999), i inne opowiadania dla dzieci w wieku od 4 do 10 lat. Kielce : Jedność.

Gnocchi A., Palmaro M. (2003), Pinokio. Nie tylko bajka. Warszawa: Wyd. Księży Marianów.

Kaminski W., Bigas B. (2000), Opowiedz mi coś! Układanie opowiadań z dziećmi. Kielce : Jedność.

Kamysz-Figa D., Kmita D. (2007), Bajki naszego dzieciństwa. Program zajęć świetlicowych. Kraków : OW Impuls.

Kapłon M. (2006), Spotkania z Małym Księciem. Wykorzystanie sztuki w pracy pedagogicznej z dziećmi. Kraków : OW Impuls.

Keyserlingk L. (2000), Opowieści dla duszy dziecięcej. Kielce : Jedność.

Keyserlingk L. (2000), Opowieści przeciw lękom. Kielce : Jedność.

Keyserlingk L. (2001), I nagle zrobiło się cicho. Opowiadania o śmierci i pożegnaniach. Kielce : Jedność.

Klimowicz K., Ślepowrońska D. (red.), (2009), Bajkoterapia czyli dla małych i dużych o tym, jak bajki mogą pomagać. Warszawa : Nasza Księgarnia.

Kołyszko W. (2004/a), Smok Lubomił i tajemnice złości. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Kołyszko W. (2004/b), Pogromca Potworów i magia strachu. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Langenstein B. (2002), Felicjan-Chrząszcz z Krainy Marzeń. Baśń o tęsknocie i szczęściu. Wrocław :  Wyd. Semen.

Meyer-Glitza E. (2001), Kiedy Pani Złość przychodzi z wizytą. Terapeutyczne opowiadania dla impulsywnych dzieci. Kielce : Jedność.

Meyer-Glitza E. (2001), Jakub pogromca strachu. Terapeutyczne opowiadania dla dzieci przeżywających lęki. Kielce : Jedność.

Molicka M. (1999, 2000), Bajki terapeutyczne 1 i 2. Poznań : Wyd. Media Rodzina.

Molicka M. (2002), Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii. Poznań : Wyd. Media Rodzina.

Piquemal M. (2004), Bajki filozoficzne. Warszawa: Wyd. Muchomor.

Schieder B. (2005), Z bajkami przez cały rok. Kielce : Jedność.

Schieder B. (2006), Bajki dodają odwagi. Wychowanie ku wartościom i rozwój osobowości.  Kielce : Jedność.

Silf M. (2005), W poszukiwaniu mądrości życia. 100 opowiastek z całego świata. Poznań: Zysk - S-ka.

Tokarska U. (2007/a). Narracyjne formy wspomagania rozwoju człowieka. W : B. M. Kaja, A. Molesztak (red.), Wspomaganie rozwoju. Psychostymulacja. Psychokorekcja. Bydgoszcz : Wyd. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 114-133.

Tokarska U. (2007/b). - o możliwościach intencjonalnych oddziaływań narracyjnych w biegu życia ludzkiego" - artykuł w recenzji.

Tokarska U. (2008). Wybrane strategie wykorzystania tekstów literackich w narracyjnych oddziaływaniach profilaktycznych. W : B. Janusz, K. Gdowska, B. de Barbaro (red.), Narracja. Teoria i praktyka. Kraków : Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 471-499.

Usenko N., Niedźwiedź A. (2001), Bajki o smokach i rycerzach. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona.

Ziółkowska B. (red.), (2007), Niestworzone historie. Bajki edukacyjne. Poznań : Zysk i S-ka.