Przechytrzyć malucha...- o twórczych pomysłach na własne dzieci..

Przechytrzyć malucha...- o twórczych pomysłach na własne dzieci

Jako rodzice i wychowawcy „od zawsze" poszukujemy tego rodzaju „pomysłów na dzieci", które - prowadząc do zamierzonych przez nas efektów - nie byłyby zbyt ekspansywne i raniące dla delikatnych (a jednocześnie tak trudnych do okiełznania) istot. Nie istnieje jeden zbiór sensownych metod wychowawczo-edukacyjnych, a te, które sprawdziły się nam niedawno, dziś - ku naszej dezorientacji - już nie działają (machamy zdobytą w czasie specjalnego kursu „wychowawczą różyczką", a tu nic!). Nie mówiąc już o tym, że „recepty" naszych przyjaciół najczęściej nie działają na NASZE dziecko ... DLATEGO TEŻ - im więcej twórczych pomysłów będziemy mieć w repertuarze własnych reakcji, tym większa szansa na to, że któreś z nich zadziałają jednak na naszego malucha, starszaka czy nastolatka.

Poniżej prezentuję pokrótce opracowany przeze mnie teoretyczny podział na cztery  podstawowe typy metod oddziaływania na dzieci i młodzież (w tekście posługuję się dla uproszczenia określeniem „dziecko", wyodrębniając osobno metody przeznaczone dla starszych dzieci i młodzieży), a następnie dla ilustracji posługuję się wybranymi „praktycznymi pomysłami na nasze dzieci" zaczerpniętymi z bogatej literatury przedmiotu oraz pochodzącymi z obserwacji własnych, a także różnorodnych opowieści znękanych i rozbawionych (niekoniecznie w tym samym czasie;) rodziców i wychowawców.

Proponowana teoretyczna klasyfikacja dostępnych metod oddziaływania oparta została na kombinacji dwu podstawowych wymiarów : czasu, jaki przeznaczamy na oddziaływanie wychowawcze (opozycja : „natychmiast/ interwencyjnie" bądź „długoterminowo"/ profilaktycznie), a także stopnia symbolizacji podjętych aktywności („przemawianie do rozsądku"/ odwołania do myślenia logicznego" bądź „uruchamianie wyobraźni/ działanie na drodze symbolicznej"). Kombinacja dwu powyższych wymiarów owocuje następującą listą czterech ramowych możliwości oddziaływania :

METODY

1. metody doraźne racjonalne

2. metody długoterminowe racjonalne

3. metody doraźne symboliczne

4. metody długoterminowe symboliczne

Pamiętając, że rzadko mamy do czynienia z tzw. „czystymi typami metod" (najczęściej jest to kombinacja co najmniej dwu spośród wymienionych czterech) prezentuję poniżej ich skrócone charakterystyki wraz z wybranymi przykładami praktycznych rozwiązań wychowawczych.

1. METODY DORAŹNE RACJONALNE

Podstawowy sposób oddziaływania :

jasne określanie hierarchii wartości oraz wytyczanie zakreślanych przez nie granic działań wraz z konsekwentnym (!) egzekwowaniem ich przestrzegania

stosujemy je wówczas, gdy nie dysponujemy czasem, możliwościami bądź ochotą na podejmowanie dodatkowej aktywności nastawionej na rozumienie (a następnie usprawiedliwianie) zewnętrznych przyczyn i/ bądź motywów działania dziecka, a nasze zadanie polega na natychmiastowym uchronieniu go (bądź osób z jego otoczenia) przed negatywnymi konsekwencjami określonego zachowania; z podstawowego repertuaru interpersonalnych reakcji w sytuacji konfliktowej (R. Praszkier, W głąb szczerości) :

USTĘPSTWA

nie zawsze fakt ustąpienia dziecku oznacza odmianę rodzicielskiej „kapitulacji", jeśli wykorzystujemy - plastycznie i „naprzemiennie" - każdą spośród wymienionych trzech możliwości dziecko najprawdopodobniej dostrzeże i doceni tego rodzaju wybór dorosłego

NEGOCJACJE

obie strony rezygnują w jakiejś mierze z pełnej realizacji swoich wcześniejszych zamiarów tak, aby mogły skorzystać z podjętej wspólnie decyzji; „wyższa szkoła jazdy" polega na znalezieniu tzw. „trzeciego rozwiązania", które (niespodziewanie) w pełni satysfakcjonuje obie strony

KONFRONTACJE

ze względu na istotny charakter cenionych wartości i/ bądź zasad jedna ze stron nie bierze pod uwagę możliwości ich negocjowania, a stanowczo i jednoznacznie je chroni (czasem wręcz ich broni) - aktywnie nie wyraża zgody na dane zachowanie

wybieramy w tej sytuacji najczęściej konfrontację rozumianą jako bez-dyskusyjne (przeciwieństwo negocjacji) przedstawienie (najczęściej przypomnienie) podstawowych zasad/ reguł, których przestrzegania oczekujemy wraz z konsekwentnym ich wyegzekwowaniem (np. redukcja dawnych przywilejów bądź przesunięcie ich w czasie itp.)

2. METODY DŁUGOTERMINOWE RACJONALNE

Podstawowy sposób oddziaływania :

praca w obszarze strategii myślenia racjonalnego (logicznego, przyczynowo-skutkowego), kształtowanie określonej - pokojowej - filozofii życia

metody te przyjmują charakter rozłożonej w czasie terapii bądź profilaktyki nastawionych na tworzenie od podstaw (bądź przekształcanie już istniejących) dysfunkcyjnych sposobów myślenia przez dziecko na temat samego sobie, innych ludzi i/ bądź otaczającego go świata; jest to praca na poziomie pojedynczych przekonań oraz całościowej wizji - filozofii życia znajdującej jednocześnie „przełożenie" na określone umiejętności psychologiczne (rozumienie własnych uczuć, rozpoznawanie ich przyczyn i nauka ich wyrażania, budowanie poczucia własnej wartości, nauka nawiązywania nieagresywnych kontaktów oraz pokojowego rozwiązywanie konfliktów zakorzenione w poczuciu - przynajmniej częściowego - sprawstwa)

Przykłady :

„Instrukcja obsługi złości" (W. Kołyszko) - dla dzieci

po zapoznaniu się z bajką o rozgrywających się Krainie Straszliwej Grzeczności oraz w Krainie Wścieklików  przygodach Gryzi i Pocosia (którzy nauczyli się jak najlepiej obchodzić się z własną oraz cudzą złością) analizujemy, wspólnie z dzieckiem, tzw. Instrukcję Obsługi Złości zawierającą opisy przyczyn, przejawów oraz strategii oswajania tej emocji oraz praktyczne propozycje przekształcania jej w siłę i radość; dziecko może na bieżąco (bądź z czasem) uzupełniać bądź przekształcać poznaną instrukcję, a także pytać o nią inne znane sobie osoby; jego kolejne zachowania rozpatrywane są w odniesieniu do zaakceptowanego wcześnie (wciąż aktualizowanego) kontekstu instrukcji.

Dziennik Zaproszeń do Złości i Radości (R. Potter-Efron) - dla młodzieży

przez okres minimum dwu tygodni prowadzony zostaje dziennik obserwacyjny własnych myśli, emocji oraz podejmowanych zachowań z uwzględnieniem szczegółowych okoliczności ich wystąpienia; następnie dokonuje się wspólnej analizy zależności pomiędzy rodzajem oraz częstością występowania tzw. „zaproszeń do złości" (bądź radości), a wzorcem indywidualnych reakcji i działań; zdobywanie świadomości tych powiązań pomaga planować zarówno unikanie niebezpiecznych okoliczności, jak i wcześniejsze „przygotowanie się" mentalne i emocjonalne do realizacji wybranych zadań czy przebiegu relacji interpersonalnych; główne założenie pracy z wykorzystaniem dziennika polega na ukazaniu możliwości współ-tworzenia własnych odpowiedzi na napotykane bodźce zewnętrzne oraz wzmacnianiu poczucia sprawstwa, w kontekście którego trudne emocje oraz reaktywne zachowania przekształcają się systematycznie w przyjazne emocje oraz intencjonalne działania.

3. METODY DORAŹNE SYMBOLICZNE

Podstawowy sposób oddziaływania :

doskonalenie strategii wyobrażeniowych możliwych do szybkiego,  samodzielnego wykorzystania w sytuacjach trudnych

metody tego typu pozostają w ścisłym związku z formami symbolicznymi długoterminowymi; różnica polega na tym, że pod wpływem wcześniejszej „inwestycji" w ich opanowanie metody doraźne symboliczne zostają przyswojone w takim stopniu, że dziecko potrafi stosować je samodzielnie (bądź z wykorzystaniem skróconej instrukcji ze strony osoby dorosłej) i adekwatnie do właśnie zaistniałych okoliczności 

Przykłady :

Moja Mamusia w pudełeczku (autorstwo : wychowawca jednego z przedszkoli)

metoda ta przeznaczona jest do pracy z dziećmi w najmłodszej grupie przedszkolnej, jej zadaniem jest umożliwienie małemu dziecku (pozostającemu na etapie oswajania się z nową dla niego rzeczywistością społeczną, intensywnie przeżywającemu kilkugodzinne rozstanie ze swoimi rodzicami) symbolicznego, a zarazem częściowo „materialnego" kontaktu z bliską osobą → na dnie tekturowego pudełeczka przyklejone zostaje, a następnie przykryte kolorowa watką bądź chusteczką zdjęcie któregoś z najbliższych dziecku Opiekunów; dzieci w grupie mogą zawsze poprosić Wychowawcę o podanie z półki pudełka i pozostać z nim przez jakiś czas w kontakcie (zaglądają do środka, mówią coś do fotografii); wstępna umowa z dziećmi i rodzicami określa czas korzystania z tej formy, najczęściej nie dłużej niż pierwsze trzy miesiące pobytu w przedszkolu.

Wszystko w porządku : Jestem! (autorstwo : Mama nieco lękliwej Joasi)

metoda użyteczna w kontakcie z dzieckiem obawiającym się zostać samodzielnie na noc w odrębnym pokoju → pomiędzy pomieszczeniem, w którym znajduje się osoba dorosła, a pokojem, w którym pozostaje dziecko przeciągnięta jest mocna włóczkowa nitka/ kolorowy sznurek : w sytuacji mocniejszego zaniepokojenia i chęci „sprawdzenia" obecności dorosłego dziecko pociąga za nić ze swojego pokoju, dorosły „odpowiada" tym samym ze swojej strony.

Woda na nerwy (Pani Anna, pomysłowa mama trzech małych chłopców)

zgodnie z wcześniejszą umową w sytuacji, w której dziecko nadużywa cierpliwości i dobrej woli otoczenia (jest np. zbyt impulsywne czy agresywne) zasiada do stołu na którym znajduje się dzbanek z tajemniczą „wodą na nerwy" (powinna to być woda stołowa, nie gazowana, smakowo neutralna, a tym samym niezbyt atrakcyjna dla małego dziecka) i powoli (łyk-za-łykiem) wypija zawartość swojego wypełnionego po brzegi kubka; czynność powolnego picia stanowi efektywne ćwiczenie wyciszające i uspokajające, a zarazem jego pomysłodawczyni donosi, że już wielokrotnie wystarczyły w jej domu jedynie skrzyżowane spojrzenia małego rozrabiaki i osoby dorosłej patrzącej w stronę „wody na nerwy", aby dziecko nie przepadające za smakiem wody stołowej zechciało zaniechać swoich wcześniejszych nie przystosowawczych zachowań.

4. METODY DŁUGOTERMINOWE SYMBOLICZNE

Podstawowy sposób oddziaływania :

praca w obszarze wyobraźni, akcentująca znaczenie zdolności do symbolizacji doświadczenia indywidualnego, m. in. z wykorzystaniem tematów archetypowych

Przykłady :

Wspaniały Potwór Mateusza (V. Walters) - lepienie z plasteliny „Własnego Potwora" oraz konstrukcja „Domu Potwora" jako punkt wyjścia dla zawiązania kontraktu z dzieckiem uwzględniającego takie elementy umowy jak czas i miejsce „wypuszczania" własnego Potwora na zewnątrz; istotny aspekt tego rodzaju symbolizacji stanowi kształtowanie umiejętności wyważonej akceptacji obecności impulsywnych i pełnych energii reakcji oraz ich wykorzystywania i przekształcania w dobrym celu (obrona własnych praw bądź reakcja w sytuacji widocznego naruszania praw osób z otoczenia, zwiększanie poziomu energii i motywacji do działania); ulepiona figurka może też zostać przekształcona (np. uzupełniona) na poziomie symbolicznym o wspomagające ja elementy (dodatkowa tarcza/ delikatniejszy kolor/ inna mimika itd.).

Od skrzyni z problemami do Skrzyni Skarbów (B. Berckhan)

technika wyobrażeniowa w której zmieniona zostaje perspektywa postrzegania aktualnych doświadczeń : od opowieści (werbalnej bądź np. rysunkowej) o aktualnie trapiącym dziecko problemie w stronę plastycznej wizji tego, co stanowi dla niego źródło radości i życiowej siły (a co symbolizuje zawartość tzw. Skrzyni Skarbów ); istotnym elementem ćwiczenia jest uzmysłowienie dziecku, że do skrzyni zawsze można dorzucić coś nowego, a zarazem, iż - w  wyobraźni - pozostaje ona zawsze do naszej dyspozycji ...

Niszczyciele Wież (B. Berckhan)

miano Niszczycieli Wież przysługuje w ujęciu autorki tym osobom z naszego otoczenia, które - z różnych powodów - „własnej wieży nie zbudują", ale którym zarazem w dziwny sposób „przeszkadzają" efekty cierpliwej aktywności obserwowane u innych ludzi; wzbudzając w sobie zrozumienie dla źródeł (najczęściej zazdrości bądź zwykłego lenistwa) takiej postawy innych ludzi stajemy za każdym razem przed dylematem, jak z nimi „pomysłowo" i efektywnie postępować : nie raniąc niepotrzebnie, ale też nie pozwalając na lekceważenie czy (tym bardziej!) niszczenie efektów naszych działań ...

Pokonać Smoka  - 12 strategii pomysłowego i efektywnego przekształcania trudności życiowych przez dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym

(warsztat autorski U. Tokarskiej w nawiązaniu do koncepcji C. Pearson wykorzystujący ideę możliwości uruchamiania co najmniej kilku możliwych wzorców reagowania w sytuacjach trudnych ( artykuł Pokonać Smoka), przykładowe zastosowania w pracy z dziećmi przedstawione zostały poniżej w wersji tabelarycznej)

koncepcja archetypowych scenariuszy C. S. Pearson w pracy z dzieckiem w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym

PROPOZYCJA WŁASNA © Urszula Tokarska

dr Urszula Tokarska

Dr Urszula Tokarska jest psychologiem od lat pracującym jako nauczyciel akademicki oraz praktykiem propagującym idee wspomagania rozwoju człowieka na wszystkich etapach jego życia, przede wszystkim z wykorzystaniem tzw. metod narracyjnych. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół psychologii biegu życia ludzkiego, psychologii narracyjnej oraz egzystencjalnej, możliwości zawartych w jakościowych metodach poznawania i oddziaływania na współczesnego człowieka. Autorka wielu publikacji , treningów oraz warsztatów.

www.tokarska.pl

urszula@tokarska.pl

Wybrane zbiory ćwiczeń inspirujące

do kreowania własnych „pomysłów na dzieci"

Berckhan B. (2001), Teraz trudno mnie zranić. Sześć strategii suwerennego radzenia sobie ze złością i krytyką innych. Kielce : Jedność.

Day J.(1997), Twórcza wizualizacja dla dzieci. Poznań : Zysk i S-ka.

Friebel V., (2000), Klucz w małe ręce. Podróże do krainy fantazji, opowiadania i ćwiczenia wyobraźni. Kielce : Jedność.

Fuchs B. (2003), Zabawy na rozwiązywanie konfliktów i napięć w grupie. Kielce : Jedność.

Grochulska J. (1993), Agresja u dzieci. Warszawa : WSiP.

Grotberg E. (2000), Zwiększanie odporności psychicznej. Wzmacnianie sił duchowych. Warszawa : Wyd. Akademickie ŻAK.

Harnisch G. (2001), Podróże w wyobraźni. Jak pomagać dzieciom w uzyskaniu wewnętrznego spokoju. Warszawa : PAX.

Herkert R. (1995), Relaks w 90 sekund. Katowice : Dom Wydawniczo-Księgarski KOS.

Kamiński W., Gigas B. (2001), Podróż do krainy fantazji. Propozycje zabaw rozluźniających dla dzieci w wieku od 8 do 12 lat. Kielce : Jedność.

Kołyszko W. (2004), Smok Lubomił i tajemnice złości. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Kunz I. (2000), Odkrywanie ciszy. Ćwiczenia odprężające dla dzieci w wieku od 3 do 8 lat. Kielce : Jedność.

Liebertz Ch. (2007), Skarbnica edukacji dobrego serca. Inteligencja emocjonalna : podstawy, metody i zabawy. Kielce : Jedność.

Meyer-Glitza E. (2001), Kiedy Pani Złość przychodzi z wizytą. Terapeutyczne opowiadania dla impulsywnych dzieci. Kielce: Jedność.

Meyer-Glitza E. (2001), Jakub pogromca strachu. Terapeutyczne opowiadania dla dzieci przeżywających lęki. Kielce : Jedność.

Portmann R. (1999), Gry i zabawy przeciw agresji. Kielce : Jedność.

Potter-Efron R. (1994), Złość, alkoholizm i inne uzależnienia. Warszawa : Pracownia PTP.

Thich Nhat Hanh (1991), Każdy krok niesie pokój. Warszawa : Jacek Santorski & CO.

Vopel K. (2003), Nie samym chlebem ... Eksperymenty dla młodzieży wyjaśniające znaczenie wartości. Kielce : Jedność.

Vopel K. (2003), Myśleć jak góra, czuć jak rzeka. Zabawy i eksperymenty uczące szacunku do przyrody dla dzieci w wieku od 6 do 12 lat. Kielce : Jedność.

Whitemore D. (1994), Radość uczenia się. Warszawa : Wyd. Medium.