Pomoc społeczna

„Poznaj swoje prawa" nr 7

Pomoc społeczna

Przedstawiamy Państwu ostatnie wydanie biuletynu „Poznaj swoje prawa", redagowane przez Centrum Praw Kobiet - partnera kampanii „Avon kontra przemoc". Tym razem zajmiemy się tematem pomocy społecznej

Czym jest pomoc społeczna?

Pomoc społeczna to różne formy po­mocy i wsparcia świadczone przez różne instytucje publiczne osobom, które znalazły się w trudnej sytuacji życiowej. Takie rozumienie pomocy społecznej znajduje odzwierciedlenie w polskim prawie, w szczególności w Ustawie o pomocy spo­łecznej (dalej „u.p.s.") z dnia 12 marca 2004 roku (Dz. U. z 2004 r. Nr 64, poz.593 z późn. zm.). Art. 2 ustawy stanowi, że pomoc społeczna to instytucja polityki społecznej pań­stwa, mająca na celu umożliwienie osobom i rodzinom prze­zwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Pomocy społecznej udziela się osobom i rodzi­nom m.in. z powodu ubóstwa, sieroctwa, bezdomności, bez­robocia, długotrwałej lub ciężkiej choroby i przemocy w ro­dzinie. Rolą pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin, które znalazły się w takich sytuacjach w wysiłkach zmierza­jących do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Jej zadaniem jest także zapobieganie takim sytuacjom i pato­logiom społecznym.

Pomoc społeczna udzielana jest w różnych postaciach, for­mach i rozmiarach. Zgodnie z art. 15 u.p.s., pomoc społeczna polega w szczególności na :

• przyznawaniu świadczeń niepieniężnych (np. posiłków) oraz wypłacaniu świadczeń pieniężnych (np. zasiłku stałego);

• pracy socjalnej, czyli działaniach mających na celu pomoc osobom i rodzinom we wzmocnieniu lub odzyskaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie;
• prowadzeniu i rozwijaniu niezbędnej infrastruktury socjalnej (np. sieci domów pomocy społecznej i ośrodków wsparcia);
• analizowaniu i ocenie zjawisk rodzących zapotrzebo­wanie na świadczenia pomocowe (np. zjawiska bezrobocia, ubożenia społeczeństwa, przemocy w rodzinie);
• realizowaniu zadań wynikających z rozeznanych po­trzeb społecznych;
• rozwijaniu nowych form pomocy społecznej w ramach zidentyfikowanych potrzeb.

Gdzie udać się po pomoc społeczną?

Za zapewnienie i zorganizowanie pomocy społecznej odpo­wiedzialne są organy administracji rządowej i samorządowej współpracujące z organizacjami społecznymi, pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyzna­niowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi. Wśród podmio­tów zobowiązanych do pomocy społecznej główna rola przy­pada gminie i powiatowi, czyli jednostkom samorządowym. Mogą one w tym celu tworzyć - i tworzą - specjalne jednostki organizacyjne. Są nimi: regionalne ośrodki polityki społecznej, ośrodki pomocy społecznej, powiatowe centra pomocy rodzinie, placówki specjalistycznego poradnictwa rodzinnego, placówki opiekuńczo-wychowawcze, ośrodki adopcyjno-opiekuńcze.

Najważniejszą instytucją świadczącą pomoc społeczną w gminie jest ośrodek pomocy społecznej. Jest on najczęściej pierwszym miejscem, do którego zwracają się osoby w trud­nej sytuacji życiowej. Zadaniem ośrodków pomocy społecz­nej jest przede wszystkim udzielanie świadczeń pieniężnych i niepieniężnych. Ośrodek ma również określone uprawnienia procesowe - może reprezentować osoby potrzebujące wspar­cia, i na ich rzecz występować z wnioskami o stwierdzenie niezdolności do pracy, o ustalenie niepełnosprawności, a tak­że z powództwem o alimenty.

Jeżeli zatem kobiet potrzebuje pomocy powinna udać się do ośrodka po­mocy społecznej. Nawet, jeśli ośrodek nie zajmuje się udziela­niem pomocy w formie, której potrzebuje, z pewnością uzy­ska tam informacje i wskazówki gdzie pomoc taką możesz otrzymać. Jeżeli po uzyskaniu pomocy podstawowej, bo taką najczęściej świadczą ośrodki, potrzebna jej będzie pomoc spe­cjalistyczna, to ośrodek zajmie się przekazaniem jej spra­wy do odpowiedniej placówki specjalistyczne

Kto może korzystać z pomocy społecznej?

Przed omówieniem rodzajów i form, w jakich świadczo­na jest pomoc społeczna, konieczne jest ustalanie kto w ogóle może ubiegać się o taką pomoc. Ustawa o pomocy społecznej określa dwa zasadnicze kryteria, jakie spełniać musi osoba i rodzina, aby móc otrzymać pomoc społeczną - kryterium „trudnej sytuacji życiowej" oraz kryterium obywatelstwa i miejsca zamieszkania/pobytu. Kryteria te mają charakter bez­względnie obowiązujący. Oznacza to, że podmiot, który nie spełnia choćby jednego z nich, nie może ubiegać się o pomoc z pomocy społecznej. Ponadto, ustawa o pomocy społecznej często uzależnia prawo do niektórych rodzajów świadczeń, w szczególności świadczeń pieniężnych, od spełnienia przez osobę lub rodzinę dodatkowego kryterium - tzw. kryterium dochodowego. Pomoc finansowa dostępna jest, bowiem przede wszystkim osobom o niskim statusie materialnym.

Tylko osoby spełniające kryterium dotyczące obywatelstwa i miejsca zamieszkania/pobytu oraz znajdujące się z trudnej sytuacji życiowej, z którą nie są w stanie samodzielnie sobie poradzić, mają prawo do pomocy społecznej.

W jakiej formie świadczona jest pomoc społeczna?

Świadczenia przyznawane przez pomoc społeczną można podzielić w następujący sposób:

• w zależności od charakteru świadczeń - na świadczenia pieniężne i świadczenia niepieniężne;
• w zależności od tego, kto jest odbiorcą świadczeń - na wsparcie udzielane jednostce i pomoc dla całych rodzin;
• w zależności od tego, na jakich warunkach udzielane są świadczenia - na świadczenia obligatoryjne, które przyznawa­ne są każdemu kto spełnia określone kryteria, i świadczenia fakultatywne, których przyznanie zależy od uznania organu pomocy społecznej.

Kto decyduje o przyznaniu świadczenia?

Świadczeniem pomocy społecznej zajmują się przede wszystkim instytucje samorządowe - gmin­ne i powiatowe. Gmina jest obowiązana do zapewnienia pomo­cy społecznej wszystkim osobom mieszkającym na jej terenie. Osoba potrzebująca pomocy powinna, więc zgłosić się w pierw­szej kolejności do ośrodka pomocy społecznej znajdującego się w jej gminie (mieście). W przypadku osoby bezdomnej, będzie to gmina jej ostatniego miejsca zameldowania na pobyt stały. Natomiast w przypadku mieszkańca domu pomocy społecznej - gmina, która go tam skierowała. Natomiast cudzoziemiec zgłasza się po pomoc do gminy, na terenie której aktualnie przebywa. Warto podkreślić, że w sytuacji niecierpiącej zwłoki, osoba przebywa­jąca czasowo poza miejscem stałego zamieszkania może zwró­cić się o pomoc do gminy, na terenie której przebywa. W takich sytuacjach nagłych mogą być udzielone następujące świadcze­nia: zasiłek stały, zasiłek okresowy, zasiłek celowy, specjalny zasiłek celowy, opłacanie składek na ubezpieczenie emerytal­ne i rentowe za osobę rezygnująca z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad członkiem rodziny, interwencja kryzysowa, schronienie, posiłek, niezbędne ubra­nie, objęcie osoby bezdomnej indywidualnym programem wy­chodzenia z bezdomności oraz usługi opiekuńcze.

Organami uprawnionymi do wydawania decyzji w spra­wie ustalenia prawa do świadczeń z pomocy społecznej są: na poziomie gminy - wójt (gminy wiejskie), burmistrz (miasta), prezydent (duże miasta), a na poziomie powiatu - starosta. Prawo pozwala, aby wójtowie, burmistrzowie, prezydenci i starości udzielali upoważnień do wydawania decyzji w spra­wie przyznania świadczeń innym podległym podmiotom. I tak, w gminie, decyzje w sprawie świadczeń z upoważnienia wójta, burmistrza lub prezydenta, wydają najczęściej kierow­nicy ośrodków pomocy społecznej. W powiecie, z upoważ­nienia starosty, decyzje wydawane są przez kierowników po­wiatowych centrów pomocy rodzinie i innych pracowników centrów upoważnionych przez kierowników.

Jak przebiega postępowanie o przyznanie świadczenia?

Uprawnienia do większości świadczeń są ustalane w postępo­waniu administracyjnym, w wyniku którego wydaje się decyzje. Niektóre rodzaje wsparcia udzielane są na podstawie umów.

Postępowanie o przyznanie świadczenia wszczyna się z za­sady na wniosek osoby zainteresowanej. Osoba chcąca otrzy­mywać świadczenia musi, więc o nie wystąpić. Funkcjonuje zasada, zgodnie z którą pomocy nie otrzymują automatycznie wszyscy spełniający określone kryteria. Są jednak przypadki, gdy postępowanie takie może być wszczęte z urzędu. Tak jest np. w przypadku postępowań dotyczących umieszczenia w domu pomocy społecznej. Choć postępowanie takie może być wszczęte z urzędu, a zatem bez wniosku osoby zainteresowa­nej, dla jego kontynuacji konieczne jest jednak uzyskanie jej zgody lub zgody jej przedstawiciela ustawowego. Brak zgody spowoduje umorzenie postępowania. W wyjątkowych, przy­padkach, gdy osoba ta bezwzględnie wymaga pomocy, ośro­dek pomocy społecznej powiadomi o takiej sytuacji sąd lub prokuratora, a ci powezmą stosowne środki ochronne.

Wniosek o udzielenie świadczenia z pomocy społecznej powinien być złożony w formie podania. Trzeba w nim podać swoje dane, miejsce zamieszkania, wskazać o jakie świadcze­nie występujemy i podpisać się. Poza osobą zainteresowaną lub jej przedstawicielem ustawowym wniosek może złożyć także inna osoba na ich prośbę. Jest to ułatwieniem szczegól­nie dla osób starszych, schorowanych, nieporadnych, które nie są w stanie uczynić tego samodzielnie.

Po wpłynięciu wniosku rozpoczyna się postępowanie usta­lające stan faktyczny. Organ prowadzący postępowanie ustala czy osoba spełnia warunki do przyznania świadczenia, o któ­re w szczególności sprawdza, czy zaistniała trud­na do przezwyciężenia sytuacja życiowa i czy osoba sama nie jest w stanie sobie z nią poradzić. Ośrodek, który rozpatruje wniosek sprawdza także, czy osoba wnioskująca należy do kręgu osób, które mogą starać się o świadczenia, a więc czy jest obywatelem RP, lub należy do innej grupy wymienionej w art. 5 u.p.s.. Ponadto, w przy­padku świadczeń, dla uzyskania których wymagane jest speł­nianie kryterium dochodowego, ośrodek pomocy społecznej sprawdza czy jest ono spełnione.

Aby sprawdzić sytuację życiową osoby ubiegającej się o świadczenie, organ prowadzący postępowanie przeprowadza postępowanie dowodowe. Nie może on, bowiem wydać decyzji wyłącznie w oparciu o informacje przedstawione przez osobę ubiegającą się o świadczenie. Przepisy nakazują mu, docho­dzenie prawdy obiektywnej. W celu jej ustalenia, organ może zwracać się do innych instytucji, w tym sądów, o udzielenie in­formacji, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia o przyznaniu lub o wysokości świadczenia. Może on także i powinien posiłko­wać się innymi dowodami. Dowodem w sprawie może być zaś wszystko, co przyczynia się do ustalenia stanu faktycznego, i co nie jest sprzeczne z prawem. Mogą nim być, zatem wszelkiego rodzaju dokumenty, zaświadczenia, zeznania świadków, opinie biegłych. Szczególnym rodzajem dowodu jest rodzinny wywiad środowiskowy, który jest częścią postępowania dowodowego, wyjaśniającego (art. 107 u.p.s.). Poprzedza on wydanie każdej decyzji dotyczącej świadczeń (poza biletem kredytowanym).

Wywiad środowiskowy jest sposobem zbierania informacji m.in. w ramach rozmowy z osobą lub rodziną starającą się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej. Zgodnie z brzmieniem ustawy o pomocy społecznej, jest on przeprowa­dzany w celu:

• ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin;
• wydania opinii w związku z ustanowieniem rodziny za­stępczej;
• przyznania pomocy pieniężnej na utrzymanie dziecka w takiej rodzinie: dokonania oceny sytuacji opiekuńczo-wychowawczej dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej;
• przyznania pomocy pieniężnej na usamodzielnienie i kontynuowanie nauki;
• skierowania dziecka do placówki opiekuńczo-wycho­wawczej.

Czy otrzymane świadczenia trzeba zwrócić?

Jeśli świadczenie z pomocy społecznej w postaci usługi, pomocy rzeczowej lub zasiłku przyznane jest osobie lub ro­dzinie, której dochód przekracza kwotę kryterium dochodo­wego, zazwyczaj ma to miejsce pod warunkiem zwrotu czę­ści lub całości wydatków poniesionych przez organ pomocy społecznej na realizację tego świadczenia. Warunki dotyczące zwrotu tych wydatków określone są w decyzji przyznającej świadczenie, chyba że wydawana jest kolejna decyzja doty­cząca samego zwrotu. Obowiązek zwrotu wydatków nigdy nie dotyczy świadczeń w postaci pracy socjalnej, poradnic­twa specjalistycznego i interwencji kryzysowej, bo świadczenia te przysługują wszystkim potrzebującym, bez względu na dochód.

W pierwszej kolejności do zwrotu zobowiązana jest osoba korzystająca ze świadczeń, w drugiej kolejności spadkobierca osoby, która korzystała ze świadczeń. Spadkobierca zobowiąza­ny jest do zwrotu tylko z masy spadkowej, jaką odziedziczył, nie musi dokonywać zwrotu z własnego majątku. W trzeciej kolej­ności obowiązek spoczywa na małżonku i na zstępnych (dzie­ciach, wnukach) przed wstępnymi (rodzicami, dziadkami).

Z zupełnie inną sytuacją mamy do czynienia, gdy ośrodek pomocy społecznej żąda zwrotu świadczenia, które zostało przyznane bez obowiązku zwrotu, ale zostało nienależnie po­brane. O świadczeniu nienależnie pobranym mówimy, gdy zostało ono uzyskane na podstawie nieprawdziwych informa­cji lub, gdy osoba otrzymująca świadczenie nie poinformowała o zmianie sytuacji osobistej i majątkowej. Nie jest ważne, czy nieprawdziwe informacje przedstawione zostały świadomie, czy też omyłkowo. Do zwrotu będzie zobowiązana również osoba, która pobrała świadczenie w wyniku błędu pracow­nika socjalnego. Świadczenie nienależnie pobrane podlega zwrotowi niezależnie od dochodu osoby lub rodziny, która je pobrała. Nie ma możliwości zwolnienia jej z tego obowiązku tylko, dlatego, że w danej chwili jej sytuacja materialna jest trudna. Podstawą żądania zwrotu jest, bowiem fakt, iż świad­czenie zostało pobrane, mimo że nie było przesłanek do jego przyznania. Jeżeli poza świadczeniem nienależnym osoba lub rodzina zobowiązana do jego zwrotu pobiera jeszcze inne świadczenia, to organ pomocy społecznej dokona potrącenia z bieżących wypłat na poczet tego zwrotu.

Co robić w sytuacji bezrobocia?

Ustawa o pomocy społecznej uznaje bezrobocie za jedną z przyczyn uzasadniających udzielenie pomocy społecznej. Wiele rodzajów świadczeń, które omówiliśmy w poprzed­nich rozdziałach, skierowanych jest do osób bezrobotnych. W szczególności do tej grupy społecznej adresowana jest pomoc finansowa i rzeczowa na ekonomiczne usamodzielnienie się, ułatwiająca rozpoczęcie działalności gospodarczej czy prze­kwalifikowanie zawodowe.

Świadczenia z pomocy społecznej nie stanowią jednak za­sadniczego wsparcia dla osób bezrobotnych. Udzielanie po­mocy bezrobotnym zostało powierzone wyspecjalizowanym instytucjom i uregulowane w odrębnej Ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (u.p.z.r.p.) z dnia 20 kwietnia 2004 roku (Dz.U. nr 99, poz. 1001 z późn. zm.).

W języku potocznym mówiąc o osobie bezrobotnej mamy na myśli osobę niemającą pracy. W rozumieniu ustawy o promo­cji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy nie każda taka osoba może być jednak nazwana bezrobotną. Aby mieć status osoby bezrobotnej, osoba bez pracy musi zarejestrować się w urzędzie pracy właściwym ze względu na swoje miejsce zamieszkania i spełniać następujące warunki określone w art. 2 u.p.z.r.p.:

• mieć ukończone 18 lat, ale nie ukończone lat 60 (kobie­ta) lub 65 (mężczyzna);
• nie uczyć się w szkole dziennej;.
• nie posiadać prawa do emerytury lub renty, nie pobierać zasiłku ani świadczenia przedemerytalnego, świadczenia re­habilitacyjnego, zasiłku chorobowego lub macierzyńskiego;
• nie być właścicielem lub posiadaczem nieruchomości rolnej o powierzchni przekraczającej 2 ha przeliczeniowe, nie podlegać ubezpieczeniu jako współmałżonek lub domownik w gospodarstwie rolnym, i nie uzyskiwać określonych w usta­wie przychodów z działów specjalnych produkcji rolnej;
• nie wykonywać pozarolniczej działalności gospodarczej i nie podlegać na podstawie odrębnych przepisów ubezpie­czeniu społecznemu (z wyjątkiem ubezpieczenia społecznego rolników);
• nie być tymczasowo aresztowana, ani nie odbywać kary pozbawienia wolności;
• nie uzyskiwać miesięcznie przychodu przekraczającego po­łowę minimalnego wynagrodzenia, z wyjątkiem odsetek od środ­ków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych;
• nie pobierać zasiłku stałego i świadczenia pielęgnacyj­nego ani nie otrzymywać świadczenia szkoleniowego po usta­niu zatrudnienia.

Tylko osoba spełniająca powyższe kryteria i zarejestrowa­na w urzędzie pracy ma status osoby bezrobotnej i prawo do określonej pomocy z tego tytułu. Do najważniejszych form wsparcia dla osób bezrobotnych należą m.in.: pośrednic­two pracy, poradnictwo zawodowe, zasiłek dla bezro­botnych, szkolenia, staż i przygotowanie zawodowe u pracodawcy, refundacja kosztów związanych z zatrudnie­niem oraz zatrudnienie socjalne.

Jeśli masz dodatkowe pytania skontaktuj się z nami.

Centrum Praw Kobiet, tel./ fax (022) 652 01 17, e-mail: sekretariat@cpk.org.pl, www.cpk.org.pl 

telefon zaufania 22 621 35 37

Więcej informacji o Kampanii  znajdziesz na: www.AVONkontraprzemoc.pl