Pokonać smoka

 

POKONAĆ SMOKA

- 12 strategii pomysłowego

pokonywania przeszkód na ścieżkach naszego życia

 

Wprowadzenie do koncepcji wspomagania rozwoju człowieka na przestrzeni całego życia autorstwa Carol S. Pearson

W artykule odwołuję się - w warstwie teoretycznej - do koncepcji dwunastu archetypowych scenariuszy życia opracowanej w nurcie neojungowskim przez amerykańskiego psychologa C. S Pearson (1989, 1991, 1995, 1997), natomiast w aspekcie praktycznym - do własnych kilkunastoletnich doświadczeń w pracy o charakterze treningowo-warsztatowym opartej na zmodyfikowanej przeze mnie koncepcji archetypowych scenariuszy życia prowadzonej z przedstawicielami zróżnicowanych grup wiekowych : od dzieci w wieku przedszkolnym po odbiorców w wieku senioralnym (Tokarska, 2001, 2004, 2005, 2007, 2008).

Koncepcja Carol Pearson - w odwołaniu do jungowskiego pojęcia ARCHETYPÓW (definiowanych jako analogiczne do instynktu w świecie zwierząt, obecne w ludzkiej psychice prastare wzorce doświadczania świata o charakterze uniwersalnym) - bazuje na kilku podstawowych metaforach. Należą do nich m. in. : * METAFORA ROZWIJAJĄCEGO SIĘ CZŁOWIEKA JAKO „BOHATERA W DRODZE ŻYCIA" (którym może zostać każdy z nas, o ile zdecyduje się odważnie podjąć swą życiową „rozwojową" podróż) oraz * METAFORA  DWUNASTU WEWNĘTRZNYCH POSTACI (archetypowych wątków-scenariuszy życia), które „mieszkają" w naszym wnętrzu i które - będąc przedstawicielami zróżnicowanych sposobów odbioru świata - dają szansę na wieloaspektowe ujmowanie rzeczywistości, w tym również rozwiązywanie sytuacji trudnych. W założeniu postaci te dostępne są każdemu człowiekowi, jednak nie zawsze wszystkie z nich pozostają wystarczająco aktywne, wymagając swoistego zaktywizowania („przebudzenia").

Koncepcja Pearsn, po „przełożeniu jej" na realne problemy codzienności stanowić może obiecujące narzędzie samopoznania, a także cenną pomoc w procesie samodzielnego radzenia sobie z wybranymi problemami życiowymi, m. in. poprzez ćwiczenie umiejętności przyjmowania zróżnicowanych punktów widzenia, tzw. „pozycji" wobec zaistniałego problemu - symbolizowanego pod postacią SMOKA. Indywidualna bądź grupowa praca z samym sobą przyjmująca formę (psycho)zabawy może zostać połączona z poznawaniem istotnych zagadnień egzystencji ludzkiej oraz nauką rozwiązywania realnych problemów naszej codzienności.

Już samo pojęcie „wędrowania drogą życia" - utrudnianej okresowo przez napotykane Smoki rozwojowej podróży - u kresu której czeka na nas SKARB wskazuje na  potencjalne możliwości plastycznego przemieszczania się między różnymi „wersjami samego siebie", wzmocnienie umiejętności określania kierunku (czasem celu bądź mety) własnej życiowej wędrówki oraz uzasadniania jej sensu, a także stałą świadomość aktywnie interpretowanych utrudnień, które wzmacniają nastawienie zadaniowe oraz akceptację dla „życia w procesie" (por. Tokarska, 2005). Uwzględnienie możliwości interpretowania samego siebie jako Życiowego Wędrowca otwiera też szansę na wzbudzenie odczucia niewystarczalności funkcjonowania jedynie w obrębie proponowanych (czasem narzucanych) w społeczeństwie  ról społecznych. Tym samym motywuje do podjęcia decyzji o, wybiegającym poza oczekiwania społeczne, indywidualnym rozwoju. Z kolei uwzględnienie możliwości interpretowania trudnych doświadczeń życiowych (np. przeżywanych wcześniej w kategoriach „pecha" bądź „porażki") jako LEKCJI W PODRÓŻY BOHATERA pomaga w przekształcaniu głębokich kategorii oceny własnego życia. Życzliwe przyglądanie się osobom z własnego otoczenia jako „wędrującym we własnym tempie WSPÓŁTOWARZYSZOM DROGI" wzmaga tolerancję oraz „szacunek dla cudzych podróży", stając się zazwyczaj początkiem procesu poszukiwania nowych, głębszych form porozumienia z innymi.

Charakterystyka 12 archetypowych scenariuszy życia

- domagających się „przebudzenia" Wewnętrznych Bohaterów,

przewodników na ścieżkach naszego rozwoju

 

Jakie są zatem opisywane przez Pearson archetypowe Wewnętrzne Postaci, przewodzące nam na ścieżkach naszego rozwoju? Czego możemy się od nich nauczyć, a przed jakiego rodzaju niebezpieczeństwami próbują nas one ostrzec? W jaki sposób określać indywidualnie proporcje ich aktywności oraz łączyć w spójną i dynamiczną całość  naszej osobowości? Schemat życiowej podróży opisany jest w koncepcji Pearson zgodnie z trójfazową podstawową strukturą MONOMITU (wzorca możliwego do zidentyfikowania we wszystkich Wielkich Narracjach, np. eposach czy mitach wskazującego na podstawowe fazy rozwoju człowieka : ODDZIELENIE/ INICJACJA/ POWRÓT, por. Campbell, 1997). W każdym z trzech kolejnych etapów obecne są po cztery archetypowe wątki :

 

Etap I. PRZYGOTOWANIE DO PODRÓŻY (wchodzenie w odpowiedzialne pełnienie ról społecznych)

W tej fazie konstytuuje się nasza wiodąca postawa życiowa (zadowolenie i ufność - NIEWINNY, bądź rozgoryczenie i brak zaufania do Świata - SIEROTA), spełniamy w niej przede wszystkim oczekiwania społeczne przygotowując się do odpowiedzialnego pełnienia prywatnych i zawodowych ról społecznych : jasnego określania życiowych priorytetów wraz z wytrwałością w ich realizacji (WOJOWNIK), a także „bycia dla innych" (OPIEKUN). Etap ten określany jest jako przygotowawczy, ponieważ wzorce, według których przebiega są ściśle określone kulturowo oraz społecznie, a zatem umożliwiają indywidualny rozwój jedynie w ograniczonym zakresie.

 

Etap II. PODRÓŻ WŁAŚCIWA (faza kształtowania się indywidualności)

Na tym etapie przestaje nam wystarczać spełnianie oczekiwań zewnętrznych, a zatem - o ile zdobędziemy się na odwagę - wyruszamy w „poszukiwaniu samego siebie" (POSZUKIWACZ), odkrywając zarazem po jakimś czasie potrzebę bliskich relacji z drugim człowiekiem oraz intensywnego zaangażowania w osoby (sprawy) poza samym sobą (KOCHANEK). Faza ta wiąże się najczęściej z okresową samotnością i cierpieniem (NISZCZYCIEL), wymaga więc wykształcenia sporej oporności na niepowodzenia, a często również brak akceptacji ze strony otoczenia. Z pomocą przybywa nam wówczas wewnętrzny TWÓRCA pozwalający dostrzec - bądź stworzyć - nowy ład i sens aktualnych trudnych przeżyć, które przekształca („prze-twarza") w doświadczenia pozytywne. 

Etap III. POWRÓT DO DOMU (faza wykorzystania efektów „poszukiwania siebie")

Jest to etap dzielenia się z innymi ludźmi „owocami" poprzedniego etapu : wiedzą, umiejętnościami i pasją oraz pełnego brania odpowiedzialności za samego siebie wraz z możliwością mądrego (MĘDRZEC) kierowania innymi (WŁADCA). Pamięć o konieczności wykraczania poza wymiar realistyczny oraz logiczne, przyczynowo-skutkowe interpretacje rzeczywistości uaktywnia w nas postawę pozostającego w bliskich i prostych („magicznych") relacjach z Wszechświatem MAGA. Pozyskane doświadczenie i dystans wskazują jednocześnie na możliwość (konieczność?) „złagodzenia" poważnej i zatroskanej postawy wobec zawiłości Świata przez uwzględnienie punktu widzenia wewnętrznego BŁAZNA.

 

Możliwości poznawania samego siebie w kontekście koncepcji C. Pearson. „Archetypowe korzenie" wybranych trudności życiowych

 

Zgodnie z jungowską koncepcją wewnętrznego CIENIA każda z przywołanych powyżej archetypowych Postaci może zostać scharakteryzowana zgodnie ze swoją „jasną" (pozytywną, motywującą) stroną, bądź z uwzględnieniem aspektów „ciemnych" (negatywnych, de-motywujących bądź wręcz zakłócających zdrowy rozwój).

• Wątek Niewinnego wzbogaca nas o podstawową ufność do siebie, innych ludzi i całego Świata, może jednak przekształcić się w nadmierną naiwność narażającą nas na jej wykorzystanie.

• Sierota uczy nas o konieczności współdziałania z innymi, a nawet czasowego korzystania z ich pomocy, uwrażliwia na przejawy niesprawiedliwości i ludzką krzywdę, bywa jednak skłonna do wykorzystywania własnej słabości i instrumentalnego manipulowania nią.

 

• Wojownik pozwala nam określać ambitne cele, ułatwia ich hierarchizację i motywuje do osiągnięć. Zdarza mu się jednak zapomnieć, że „cel [nie zawsze] uświęca środki", można też po drodze „przegapić" pozostałe istotne wątki ...

 

• Opiekun przypomina nam, że mamy wciąż innym dużo do dania, co więcej - możemy dzielić się sobą z radością. Ciemną stroną tak rozumianego Altruisty staje się jednak Męczennik manipulujący otoczeniem poprzez wzbudzanie poczucia winy i oczekiwanie nieustannej wdzięczności.

 

• Poszukiwacz - ta dążąca do odkrywania nowych horyzontów i wzrastania w swoim człowieczeństwie Postać też zapomina czasem o ważnych aspektach swojego życia oraz akceptacji i wdzięczności w odniesieniu do tego, co już zdołała osiągnąć ...

 

• Kochanek potrafi z pasję („błyskiem w oku") angażować się w to, co robi i z kim jest. Bywa jednak zaborczy i lekceważy doświadczenia, w których nie może nieustannie pozostawać na najwyższym poziomie aktywacji.

 

• Niszczyciel uczy nas, że „nie sposób przyrządzić jajecznicy bez rozbicia jajek" - czasem musimy zniszczyć coś, co już nam nie służy, aby w to miejsce wprowadzić coś nowego, lepszego. Jednocześnie potrafi zaprosić do naszego życia smutek, rozpacz, a nawet różne odmiany (auto)destrukcji ...

 

• Twórca ułatwia nam „tworzenie czegoś z niczego", nazywanie świata „po swojemu", a zatem nadawanie mu indywidualnego rysu i znaczenia. Kanalizując energię w procesie twórczym pomaga nam zdystansować się od problemów codzienności, jest antagonistą Niszczyciela. Bywa jednak zarozumiały i butny, domaga się specjalnego traktowania, zapomina o innych ludziach i „przyziemnych" sprawach życia.

 

• Władca rozumie, że aby przewodzić innym trzeba wcześniej zostać „Królem Samego Siebie" : panem własnych myśli, emocji i działań. Bierze zatem odpowiedzialność zarówno za samego siebie, jak i tych, którymi kieruje. Jeśli okaże się zbyt apodyktyczny bądź anachroniczny w „rządzeniu" - może zostać zdetronizowany ...

 

• Mag pozwala nam uwierzyć w ścisły związek pomiędzy stanem naszego umysłu, tym czego spodziewamy się (i oczekujemy) od Wszechświata, a tym, co od niego otrzymujemy ... Utrzymuje stały kontakt ze źródłami osobistej Mocy i zaufania. Może - niestety - manipulować innymi, którzy początkowo łatwo mu wierzą ...

 

• Mędrzec uczy nas, jak zachować emocjonalny dystans do zawiłości spraw oraz ludzkich zachowań. Spokojnie rozważa wielorakie opcje. Potrafi korzystać z wcześniejszych doświadczeń i przemyśleń oraz dzielić się nimi z innymi. Czasem zbyt poważny, przemądrzały, trochę „nieżyciowy". Bywa głównym „doradcą" Władcy.

 

• Błazen wnosi z kolei do całej Archetypowej Drużyny autentyczną lekkość i radość. Przypomina, że nasze życie - oprócz wpisanych w ludzką egzystencję konfliktów i różnego rodzaju niedogodności - może stać się jednocześnie RADOSNYM TAŃCEM!

 

 

POKONAĆ SMOKA - możliwości samodzielnego radzenia sobie z wybranymi problemami życiowymi poprzez przyjmowanie zróżnicowanych, „archetypowych" punktów widzenia

 

Poszczególne archetypowe scenariusze życiowe w odmienny sposób charakteryzują rozwojowe cele i zadania, podstawowe obawy oraz możliwe do osiągnięcia umiejętności psychiczne. Istotnym aspektem różnicującym je pozostaje również rodzaj reakcji na symbolicznego „Smoka" : przeszkodę, problem stający na drodze realizacji istotnych potrzeb i celów. I tak :

• Niewinny - początkowo zaprzecza istnieniu problemu, a kiedy jest już zmuszony potwierdzić jego istnienie - czeka z ufnością na  „wybawienie" z zewnątrz.

• Sierota - czuje się ofiarą postępowania innych ludzi, splotów okoliczności, „pecha". Żąda pomocy z zewnątrz, bądź popada w zupełny marazm. Biernie czeka, oskarża, nie walczy. Bez zewnętrznej pomocy najczęściej przegrywa. Kolekcjoner(ka) porażek.

• Wojownik - konfrontuje się z problemami w sposób bezpośredni : ze Smokiem walczy, zupełnie go pokonując, „przechytrzając" bądź ... czyniąc  własnym przyjacielem!

• Opiekun - „otacza innych oraz samego Smoka ... troską". Problemy rozwiązuje angażując się w zaistniałą sytuację tak, by inni ludzie odczuli w jak najmniejszym stopniu wynikające z niej utrudnienia.

• Poszukiwacz - ucieka przed wszelkimi niedogodnościami życia, „nie dostrzega" nawet dużych problemów, a ceniąc ponad wszystko indywidualną wolność - swoją aktywność koncentruje zatem wokół „lawirowania" pomiędzy Smokami. Problemy zostawia do rozwiązywania innym ...

• Kochanek - jako pasjonat życia we wszelkich jego odmianach angażuje się z  pozytywną energią również w sytuacje problemowe. Nie traktuje ich jako „zła koniecznego". Kochając życie - bez wysiłku akceptuje i rozwiązuje również jego trudniejsze aspekty.

• Niszczyciel - „pozwala się pokonać Smokowi", do pozytywnego rozwiązania problemu koniecznie potrzebuje włączenia, w roli pomocników, przedstawicieli innych archetypów! Czasem „sam w sobie" staje się naszym Smokiem ...

• Twórca - traktuje sytuacje problemowe jako „część siebie", dlatego też swoją kreatywność wykorzystuje również w sytuacjach trudnych - tworząc rozwiązania pozwalające na usunięcie, minimalizację bądź pozytywne przekształcenie napotkanych niedogodności.

• Władca - szuka możliwości wykorzystania zaistniałego problemu w służbie istotnych wartości. Kieruje innymi we wspólnym procesie „obłaskawiania Smoka" - wychwalany bądź krytykowany przez innych w zależności od efektu końcowego.

• Mag - przekształca problem zgodnie ze swoją wizją świata : dostrajając się do głębszego wymiaru rzeczywistości, ufając ukrytemu sensowi wydarzeń, uważnie „czytają znaki" oraz odważnie podejmując wyzwania w odpowiednim do tego czasie.

• Mędrzec - przekracza problemy, mijając - nierzadko ku zdumieniu otoczenia - Smoki, jakby stanowiły najnaturalniejszy fragment otaczającego krajobrazu ... Kiedy dostrzega konieczność aktywnego przeciwstawienia się im, zawiesza emocje i ze spokojem korzysta ze swojej wielowątkowej wiedzy oraz bogatego doświadczenia.

• Błazen - nie traktuje problemów zbyt poważnie. „Bawi się [ze] Smokiem", który pod wpływem tego kontaktu po prostu ... przestaje być groźny!

Na zakończenie, dla ilustracji scharakteryzowanych powyżej potencjalnych 12 możliwości „pokonywania stających na naszych życiowych ścieżkach Smoków" przez przyjmowanie zróżnicowanych postaw życiowych proponuję samodzielne wykonanie ćwiczenia :

®  Wyobraź sobie, że po zakończeniu rozmowy kwalifikacyjnej w trakcie poszukiwania pracy otrzymałeś jednak odpowiedź odmowną. Odgadnij, które z archetypowych Wewnętrznych Postaci mogłyby zareagować w następujący sposób :   1.  „To było niesprawiedliwe! Byłem najlepszym kandydatem.       On nie powinien był wygrać!"   2.  „Jak tylko się tam znalazłem - zrozumiałem, że nie powinienem tam być.      Ta praca wygląda na ograniczającą. Miałem ochotę uciec stamtąd!"   3.  „Byłem zdecydowanie kandydatem o najwyższych kwalifikacjach.      Zamierzam ich przekonać, żeby zatrudnili właśnie mnie!"   4.  „Czułem się szczęśliwy, że ta osoba wygrała".   5.   „Jestem przekonany, że odpowiednia dla mnie praca pojawi się we właściwym momencie..."   6.  „Nie dostałem pracy, ale nauczyłem się czegoś bardzo istotnego na temat osiągania tego,       co dla  mnie ważne" (..........)   ®   Określ : jak - Twoim zdaniem - mogłyby brzmieć wypowiedzi przedstawicieli pozostałych        archetypów? ................................................................................................................................................   ®   Rozważ : jak Ty sam reagujesz w tego typu sytuacjach? Jak chciałbyś reagować? ................................................................................................................................................

® Zapamiętaj : wszystkie wymienione w artykule Wewnętrzne Postaci pozostają stale do naszej dyspozycji, czekając tylko na ich „przywołanie". Czasem w procesie tym może się nam przydać profesjonalna pomoc, czy "podpowiedź". Warto wówczas zapoznać się bardziej wnikliwie z proponowaną poniżej literaturą przedmiotu bądź wziąć udział w opartym na koncepcji C. Pearson warsztacie tematycznym (zgłębianie teorii i wybranych technik pracy) bądź treningu (praca z samym sobą w obszarze samoświadomości oraz doskonalenia psychologicznych umiejętności).

 

 

dr Urszula Tokarska

Dr Urszula Tokarska jest psychologiem od lat pracującym jako nauczyciel akademicki oraz praktykiem propagującym idee wspomagania rozwoju człowieka na wszystkich etapach jego życia, przede wszystkim z wykorzystaniem tzw. metod narracyjnych. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół psychologii biegu życia ludzkiego, psychologii narracyjnej oraz egzystencjalnej, możliwości zawartych w jakościowych metodach poznawania i oddziaływania na współczesnego człowieka. Autorka wielu publikacji , treningów oraz warsztatów.

www.tokarska.pl

urszula@tokarska.pl

 

 

 

 

Bibliografia   

 

Campbell J. (1997). Bohater o tysiącu twarzy. Poznan : Zysk I S-ka.      

Pearson C. S. (1989). The Hero Within. Six Archetypes We Live By. San Francisco: Harper.

Pearson C. S.  (1991). Awakening The Heroes Within. Twelve Archetypes to Help Us Find Ourselves and Transform Our World. San Francisco: Harper.

Pearson C. S. (1995). Nasz wewnętrzny bohater, czyli sześć archetypów, którymi żyjemy. Poznań: Rebis.

Pearson C. S. (1997). Deep Change and Spiritual Intelligence. Inner Edge, 1, 3-4.

Tokarska U. (2001). Narracja autobiograficzna w terapii i promocji zdrowia. W : J. Trzebiński (red.), Narracja jako sposób rozumienia świata. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 221-261.

Tokarska U. (2004). Narracja autobiograficzna we wspomaganiu rozwoju człowieka. W : E. Dryll, A. Cierpka (red.), Narracja. Koncepcje i badania psychologiczne. Warszawa: Wyd. Instytutu Psychologii PAN, 285-302.

Tokarska U. (2005). Narracja autobiograficzna jako . W : E. Chmielnicka-Kuter, M. Puchalska-Wasyl (red.), Polifonia osobowości. Aktualne problemy psychologii narracji. Lublin: Wydawnictwo KUL, 125-140.

Tokarska U. (2005). Wspieranie inteligencji duchowej w modelach psychoedukacyjnych. W : M. Ledzińska, G. Rudkowska, L. Wrona (red.), Psychologia współczesna : oczekiwania i rzeczywistość. Kraków: Wyd. Naukowe Akademii Pedagogicznej, 361-374.

Tokarska U. (2007/a). Archetypowe scenariusze życia a rozwój człowieka dorosłego. W: K. Węgłowska-Rzepa, D. Fredericksen (red.), Między świadomością a nieświadomością. Współczesność w perspektywie psychologii głębi. Warszawa : Wyd. Eneteia, 277-293.

Tokarska U. (2007/b). Narracyjne formy wspomagania rozwoju człowieka. W : B. M. Kaja, A. Molesztak (red.), Wspomaganie rozwoju. Psychostymulacja. Psychokorekcja. Bydgoszcz : Wyd. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 114-133.

Tokarska U. (2008/a). Wybrane strategie wykorzystania tekstów literackich w narracyjnych oddziaływaniach profilaktycznych. W : B. Janusz, K. Gdowska, B. de Barbaro (red.), Narracja. Teoria i praktyka. Kraków : Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 471-499.

Tokarska U. (2008/b). Reaching narrative unity inside the inner plurality in the dialogical context. In : M. Pourkos (ed.), Perspectives and limits of dialogism in Mikhail Bakhtin: Applications in psychology, art, education and culture. Crete : University of Rethymno, 141-154.

 

Dodaj do ulubionych