Bajkowa Szkoła Mądrości

BAJKOWA SZKOŁA MĄDROŚCI

- czy potrzebujemy dziś jeszcze

opowiadanych historii?

Motto :

„- Dlaczego, u licha, tracisz swój czas na opowieści ?!

Narrator wiedział, że nie można zmienić świata w ciągu jednego dnia,

więc nie zniechęcał się ..."

Bruno Ferrero

Na początek opowiem Państwu pewną historię ... Zaczerpnięta została ona za zbioru opowieści Bruno Ferrero zatytułowanego Czasami wystarcza promyk słońca, a zatytułowana została „Narrator" :

Warto podkreślić, iż „lecznicze" właściwości obcowania człowieka z opowiadanymi bądź czytanymi historiami narracyjnymi znane są nieomalże „od zawsze" : poczynając od przekazów czysto werbalnych (tzw. oral histories) wokół płonącego ogniska gromadzącego słuchaczy w swym „magicznym kręgu", poprzez udokumentowane jako „leczące duszę" odczytywanie świętych tekstów w XVII - szpitalach psychiatrycznych - czy uniwersalne przekonanie o „prawdziwości opowieści o opowieściach" mitycznej Szeherezady - po współczesne badania nad skutecznością narracyjnych metod wykorzystywanych w procesie psychoterapii. Znamy też największych Nauczycieli ludzkości (wraz ich skromnymi naśladowcami) z ogromnym przekonaniem sięgających po krótkie spójne opowieści przekazujące - istotne z ich punktu widzenia - treści mądrościowe.  

Jednak współcześnie podstawowym, często intensywnie domagającym się tego rodzaju aktywności odbiorcą opowiadanych historii pozostają zazwyczaj dzieci, których zapracowani rodzice ograniczają się zazwyczaj do przeczytania (rzadziej opowiedzenia) „krótkiej bajki na dobranoc". Programy szkolne uwzględniają zaledwie przyswojone w procesie tzw. cichego czytania (oby ze zrozumieniem ...) fragmenty dłuższych tekstów narracyjnych. Pilnujący jasności przekazu prelegenci odczytują w salach konferencyjnych z kolejnych slajdów jednozdaniowe streszczenia stanowiące zaledwie „spis treści tego, o czym mogliby w innych okolicznościach opowiedzieć". Nastolatki z kolei korzystają w pełni z faktu, iż „współcześnie to kinematografia przejęła rolę dawnych bajarzy" (May, 1997). Mamy zatem coraz mniej czasu, motywacji i umiejętności pozwalających na kultywowanie prastarej, specyficznie „ludzkiej" sztuki opowiadania. Pojawia się więc dylemat zasadności i użyteczności powrotu do idei OPOWIADANIA HISTORII - który w sposób metaforyczny przedstawiony został w przytoczonej opowieści Bruno Ferrero - w odniesieniu do realiów współczesności, pytanie czy ktoś zechce dziś jeszcze wysłuchać „wędrownych bajarzy"?

Warto podkreślić - obok pamięci o istnieniu wielu społeczności nieprzerwanie kultywujących tradycję ustnego przekazu narracyjnego - swoisty renesans zainteresowania opowiadaniem na całym świecie. Na wielu uniwersytetach, m. in. w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii czy Francji działają odrębne Instytuty, w których zgłębiać można tajniki sztuki opowiadania. Organizowane są liczne międzynarodowe Festiwale Opowiadania Historii. Aktualnie na całym świecie zarejestrowanych jest też kilka tysięcy zawodowych opowiadaczy, tzw. storytellerów (w Polsce jest ich kliku). Pojawia się pytanie, czy - nie będąc zawodowym opowiadaczem - warto próbować uruchomić również w samych sobie tego rodzaju pasję oraz wyćwiczyć specyficznych umiejętności niezbędne w procesie przykuwającego uwagę opowiadania historii? Jakich efektów możemy się po tego rodzaju aktywności spodziewać? Wreszcie - czy należy się tego jakoś dodatkowo „uczyć"?

Możliwości wspomagania rozwoju człowieka z wykorzystaniem tekstów narracyjnych - określone problemy bądź zakłócenia w funkcjonowaniu,

wczesna edukacja emocjonalna,

kryzysy rozwojowe i problemy egzystencjalne

W sposób zinstytucjonalizowany wspomaganie rozwoju z wykorzystaniem tekstów literackich zachodzi m. in. na drodze tzw. BIBLIOTERAPII, definiowanej najczęściej na dwa główne sposoby : ze wskazaniem na możliwość pełnienia funkcji terapeutycznych oraz wspomagania rozwoju. W pierwszym rozumieniu ujmuje się ją jako metodę modyfikacji i korekcjiobniżania nieprzyjemnego napięcia emocjonalnego, w drugim ujmowana jest z kolei jako metoda wspierania, której zadaniem jest wykorzystanie literatury w procesie wzmacniania i wzbogacania zasobów osobistych jednostki. Zasoby osobiste, które można budować przez literaturę dotyczą obrazu siebie i świata oraz sposobów redukcji przykrego napięcia emocjonalnego, które są strategiami poznawczymi. zasobów osobistych jednostki oraz

            W literaturze przedmiotu znaleźć można precyzyjne rozróżnienia na tzw. bajki terapeutyczne, relaksacyjne i edukacyjne, uznawane za najefektywniejsze w pracy z dziećmi, wraz ze szczegółowymi charakterystykami pełnionych przez nie funkcji oraz psychologicznych mechanizmów stojących u podłoża ich oddziaływania na słuchacza (por. Molicka, 2001). Wydłużają się listy celów, którym praca z tego rodzaju tekstami może służyć, najogólniej rzecz ujmując dotyczą one rozwiązywania określonych problemów bądź zakłóceń w funkcjonowaniu (m. in. praca z dzieckiem lękowym, nadpobudliwym i agresywnym) oraz wątku wczesnej edukacji emocjonalnej (werbalizacja uczuć i ich efektywna ekspresja, przekształcanie emocji trudnych itp.).

Dodatkowo chciałabym w tym miejscu zasygnalizować wątek możliwości zastosowania odpowiednio dobranych i opracowanych tekstów narracyjnych w procesie zapobiegania kryzysom życiowym i problemom egzystencjalnym współczesnego człowieka - zawężając obszar zainteresowania do wczesnego (dzieci w późniejszym wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym) kształcenia życiowej mądrości, która wciąż jeszcze nie stanowi priorytetu w oficjalnych systemach edukacyjnych, stanowiąc jednocześnie niezbędne podłoże wielowątkowego i sensownego życia, w tym efektywnego radzenia sobie z problemami życiowymi.  

Współcześnie mądrość bywa mylnie utożsamiana (szczególnie przez młodzież) ze swobodnym dostępem do obfitych źródeł informacji (np. internetu), bądź też z wiedzą (erudycją), stanowiącą system przyswojonych, uporządkowanych i sensownie powiązanych informacyjnych wiązek tematycznych. Poniżej mądrość rozumiana jest jako zdolność do twórczego i celowego wykorzystywania zgromadzonej dotychczas wiedzy oraz wcześniejszych doświadczeń życiowych, przyjmowania w ocenie rzeczywistości zdystansowanej, szerszej perspektywy oglądu wydarzeń (wyznaczanej m. in. przez istotne wartości), pozwalającej na dostrzeganie ich znaczenia i sensu, a także jako umiejętność harmonizowania sfery umysłu, emocji i działań. Oczywiście powyższa skrótowa charakterystyka opisuje pewien stan „idealny", kontekst rozwojowy, w którym umieszczone mogą zostać poszczególne (mniej skomplikowane) postawy i umiejętności, w których nabywaniu możemy wspomagać człowieka już we wczesnych fazach jego rozwoju.

      Do obiecujących narzędzi oddziaływań wspomagających proces nabywania mądrości zaliczyć można niewątpliwie różnorodne opowieści narracyjne przekazywane szczególnie w formie tzw. tekstów mądrościowych : bajek, baśni, przypowieści czy mitów - w wersjach werbalnych (opowiadanych bądź czytanych) bądź multimedialnych (filmowej, teatralnej). Teksty mądrościowe mogą zostać wykorzystane w procesie wspierania rozwoju zarówno ze względu na swoją formę (strukturę) jak i specyficzne treści. Odnoszą się one bowiem do ludzkiego rozwoju na wiele zróżnicowanych sposobów, pośród których warto wskazać na kilka powtarzających się linii tematycznych (por. Tokarska, 2008) :

1/ Wskazują na sam fakt możliwości rozwoju, przekraczania sposobu doświadczania świata, który stanowi jedynie prostą odpowiedź na wymagania społeczne i zachęca - również na poziomie behawioralnym - do wykraczania poza funkcjonowanie w rolach społecznych.

2/ Motywują do rozwoju (stanowiąc rodzaj symbolicznego „wezwania do podróży", określając punkt wyjścia, a zarazem podkreślając, iż „najważniejszy jest początek".

3/ Dostarczają wzorców możliwego przebiegu rozwoju - określając jego potencjalne fazy, strukturę i cele.

4/  Sytuują zjawisko rozwoju w szerszym kontekście, wskazując na jego ciągły charakter, potencjalne koszty czy konieczność pomysłowego i cierpliwego wcielania poznawczych „odkryć" w realne życie.

5/   Dostarczają stałych bodźców do analizowania siebie.

6/  Udzielają pomocy w przejściu przez kryzysy rozwojowe.

Bajkowa Szkoła Mądrości

W nastawionej na kształtowanie mądrości narracyjnej pracy z dziećmi przykładowe grupy tematyczne stanowiące dogodny punkt wyjścia do dalszych wielowątkowych i pogłębionych oddziaływań dotyczyć mogą m. in. wątków przyjaźni, współpracy w grupie, empatii, wytrwałości w działaniu, nabywania względnej odporności na brak akceptacji społecznej, kształtowanie poczucia sprawstwa oraz szeroko rozumianej samokontroli. Podstawowy schemat pracy z tekstami narracyjnymi przedstawia się następująco : 1/ dobór odpowiedniej historii (szukamy jej, bądź ona „sama nas znajduje"; 2/ atrakcyjne opowiedzenie jej; 3/  sprawdzenie sposobu zrozumienia tekstu; 4/ udzielenie pomocy w procesie mentalnego połączenia zawartości tekstu z doświadczeniem odbiorcy; 5/ aktywne utrwalenie; 6/ powracanie do tekstu w naturalnych sytuacjach życia codziennego.  

Poniżej proponuję zapoznanie się z wybranymi grupami tematycznymi (wraz z tytułami przykładowych tekstów pochodzących z zamieszczonych na końcu pozycji bibliograficznych) stanowiącymi dogodny punkt wyjścia dla dalszej pracy warsztatowej opracowanymi przeze mnie w ramach autorskiego projektu BAJKOWEJ SZKOŁY MĄDROŚCI. Mogą okazać się one przydatne w procesie wychowania własnych dzieci bądź w planowaniu zawodowej narracyjnej pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym oraz młodszym wieku szkolnym. Jednocześnie możemy też opowiadać je jako dorośli ... sami sobie! Wówczas mają one moc przypominania nam o pozornie prostych prawdach i umiejętnościach, które część z nas pragnie wciąż cierpliwie kultywować, również po to, aby „Świat nas nie zmienił"...

dr Urszula Tokarska

Dr Urszula Tokarska jest psychologiem od lat pracującym jako nauczyciel akademicki oraz praktykiem propagującym idee wspomagania rozwoju człowieka na wszystkich etapach jego życia, przede wszystkim z wykorzystaniem tzw. metod narracyjnych. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół psychologii biegu życia ludzkiego, psychologii narracyjnej oraz egzystencjalnej, możliwości zawartych w jakościowych metodach poznawania i oddziaływania na współczesnego człowieka. Autorka wielu publikacji , treningów oraz warsztatów.

www.tokarska.pl

urszula@tokarska.pl

Bibliografia

Bajkoterapia czyli dla małych i dużych o tym, jak bajki mogą pomagać - praca zbiorowa (2009). Warszawa : Nasza Księgarnia.

Baluch A. (1998), Czyta, nie czyta (o dziecku literackim). Kraków  : Wyd. Edukacyjne.

Bettelheim B. (1985), Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, t. I - II.  Warszawa : PIW.

Brett D. (2000), Opowiadania dla Twojego dziecka. Koją, leczą, rozwiązują     problemy - t. I-II. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Canfield J., Hansen M. (2000), Balsam dla duszy dziecka czyli opowiadania o odwadze, nadziei i radości. Rebis, Poznań.

Ferrero B. (2001), Przypowieści i opowiadania dla szkoły i katechezy. Warszawa : Wyd. Salezjańskie.

Ferrero B. (2002), Czasem wystarczy promyk słońca. Krótkie opowiadania dla ducha. Warszawa : Wyd. Salezjańskie.

Friebel V. (2000), Klucz w małe ręce. Podróże do krainy fantazji, opowiadania i ćwiczenia wyobraźni. Kielce : Wyd. Jedność.

Geisler U., Viehoff H. (1999), i inne opowiadania dla dzieci w wieku od 4 do 10 lat. Kielce : Wyd. Jedność.

Gersie, A., King N. (1999), Tworzenie opowieści w edukacji i terapii. Warszawa : Wyd. Cyklady.

Kaminski W., Bigas B. (2000), Opowiedz mi coś! Układanie opowiadań z dziećmi. Wyd. Kielce : Jedność.

Keyserlingk L. (2000), Opowieści dla duszy dziecięcej. Kielce : Jedność.

Keyserlingk L. (2000), Opowieści przeciw lękom. Kielce : Jedność.

May R. (1997), Wołanie o mit. Poznań : Zysk i S-ka.

Meyer-Glitza E. (2001), Kiedy Pani Złość przychodzi z wizytą. Terapeutyczne opowiadania dla impulsywnych dzieci. Kielce : Jedność.

Molicka M. (2001), Bajkoterapia.. Poznań : Wyd. Media Rodzina.

Propp, W., (2000), Nie tylko bajka. Warszawa : PWN.

Tokarska U. (2007). Narracyjne formy wspomagania rozwoju człowieka. W : B. M. Kaja, A. Molesztak (red.), Wspomaganie rozwoju. Psychostymulacja. Psychokorekcja. Bydgoszcz : Wyd. Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 114-133.

Tokarska U. (2008). Wybrane strategie wykorzystania tekstów literackich w narracyjnych oddziaływaniach profilaktycznych. W : B. Janusz, K. Gdowska, B. de Barbaro (red.), Narracja. Teoria i praktyka. Kraków : Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 471-499.