Władza rodzicielska

„Poznaj swoje prawa" nr 6

Władza rodzicielska

Przedstawiamy Państwu kolejny biuletyn „Poznaj swoje prawa", redagowany przez Centrum Praw Kobiet - partnera kampanii „Avon kontra przemoc". Tym razem zajmiemy się tematem władzy rodzicielskiej.

Prawa i obowiązki rodziców wobec dzieci

Rodzice mają prawo do opieki nad dzieckiem, jego prezentacji, zarządu jego majątkiem oraz wychowania dziecka. Należy to także do ich obowiązków. Władza rodzicielska powstaje z chwilą urodzenia się dziecka i trwa aż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletniości. Poza przewidywanymi przez prawo wyjątkami przysługuje ona obojgu rodzicom (art. 93 § 1 kodeks rodzinny i opiekuńczy - w skrócie k.r.o.). Od tej zasady są, bowiem liczne wyjątki. Władza rodzicielska przysługuje tylko jednemu z rodziców, gdy jedno z nich nie żyje albo nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych (jest częściowo lub całkowicie ubezwłasnowolniony, jest małoletni), jedno z rodziców zostało jej pozbawione lub jego władza rodzicielska uległa zawieszeniu (art. 94 k.r.o.). Ponadto, jeżeli sąd w wyroku ustalającym ojcostwo nie przyzna ojcu władzy rodzicielskiej, będzie ona przysługiwać tylko matce.

Do podstawowych obowiązków rodziców należy wychowywanie dziecka, a więc oddziaływanie na jego rozwój zgodnie z poglądami i ideami rodzica, kierowanie nim, a także troszczenie się o jego rozwój fizyczny i duchowy odpowiednio do jego uzdolnień, zainteresowań i możliwości. Rodzice powinni, zatem dbać o pełną sprawność fizyczną dziecka, jego zdrowie i życie, a także utrwalać w dziecku normy moralne, poczucie dyscypliny, obowiązku, godności osobistej, poszanowania innych, kształtowanie koleżeńskości, współpracy, wzajemnej pomocy itp. Niestety, przepisy k.r.o. nie określają, co należy do tzw. istotnych spraw dziecka. Zgodnie z orzeczeniami sądów w tym zakresie można do nich zaliczyć przede wszystkim: wybór imienia dziecka, zmianę jego nazwiska, określenie miejsca zamieszkania, wybór szkoły, przyszłego zawodu, wyjazd dziecka za granicę, określenie sposobu i miejsca leczenia dziecka itp. Konieczność uzgodnienia wspólnego stanowiska w takich kwestiach nie zależy od tego, czy kobieta pozostaje z ojcem dziecka w związku małżeńskim, czy też nie. Istotne jest tylko, czy przysługuje im władza rodzicielska. Jeśli zatem nie możesz dojść do porozumienia np. w kwestii wyjazdu dziecka za granicę i wyrobienia dla niego paszportu - na co potrzebna jest zgoda ojca dziecka - możesz zwrócić się do sądu rodzinnego, aby wydał stosowne postanowienie i rozstrzygnął sprawę. Ponieważ małoletnie dziecko nie może samodzielnie załatwiać spraw w urzędach, występować przed sądem czy zawierać umów, jako rodzice w świetle prawa rodzice są jego przedstawicielami ustawowymi, a więc osobami, które występują i działają w imieniu dziecka, inaczej mówiąc, reprezentują je (art. 98 k.r.o.).

Dziecko, które ukończyło 13 lat, może samo dokonywać pewnych czynności, np. robić drobne zakupy. Jeżeli natomiast chciałoby kupić lub sprzedać rzecz cenniejszą, potrzebna jest zgoda któregoś z rodziców.

Są sytuacje, w których zarówno matka, jak i ojciec, mogą samodzielnie występować w imieniu dziecka, chyba, że dotyczy to tzw. istotnych spraw dziecka - wtedy rodzice muszą podjąć wspólną decyzję lub zwrócić się do sądu, aby to rozstrzygnął. Przepisy przewidują tu dwa wyjątki. Pierwsza z nich dotyczy czynności prawnych między małoletnimi dziećmi, np. gdy chcą one zawrzeć umowę między sobą (art. 98 §2 pkt 1 k.r.o.). Drugi zaś dotyczy czynności prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem (ojczymem lub macochą dziecka). Można też złożyć w imieniu dziecka np. oświadczenie o przyjęciu spadku lub darowizny od jego ojca lub wystąpić do sądu o przyznanie alimentów na dziecko od ojca (art. 98 § 2 pkt 2 k.r.o.).

Jeżeli żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka, które pozostaje pod waszą władzą rodzicielską, wówczas w takiej sprawie będzie ustanowiony kurator z urzędu lub na wniosek każdego z nich (art. 99 k.r.o.).

Jeżeli dziecko posiada majątek np. jakieś nieruchomości lub środki pieniężne (uzyskane zazwyczaj w drodze dziedziczenia lub darowizny), zarówno matka, jak i ojciec dziecka, ma obowiązek starannie zarządzać tym majątkiem (art. 101 k.r.o.). Każde z rodziców może podejmować w tym zakresie samodzielne decyzje, zwłaszcza gdy dotyczy to załatwiania zwykłych, bieżących spraw związanych z korzystaniem z przedmiotów należących do tego majątku. Natomiast, jeśli podjęte decyzje miałyby powodować poważne skutki dla majątku, jak np. zaciągnięcie pożyczki, sprzedał nieruchomości, obciążenie jej hipoteką, zrzeczenie się dziedziczenia lub zrzeczenie się wartościowej rzeczy, musi zostać uzyskane zezwolenie sądu (art. 101§ 3 k.r.o.). W przeciwnym razie dokonana przez rodziców czynność będzie nieważna. Wniosek w tej sprawie możesz złożyć zarówno matka, jak i ojciec dziecka.

W pewnych przypadkach dziecko może samodzielnie podejmować decyzje, co do swojego majątku. Dotyczy to zwłaszcza jego wynagrodzenia, jeśli pracuje, rzeczy osobistych oraz przedmiotów oddanych mu do swobodnego użytku. Ponadto, jeżeli dziecko otrzymuje jakiś majątek w drodze darowizny lub testamentu, to wówczas osoba, która go obdarowuje lub powołuje go do dziedziczenia, może zastrzec, że te przedmioty nie zostaną objęte zarządem rodziców. W takim wypadku może ona wskazać zarządcę (w umowie lub testamencie) takiego majątku, a jeśli tego nie zrobi, zarząd będzie sprawowany przez kuratora ustanowionego przez sąd opiekuńczy(art. 102 k.r.o.).

W przypadku, gdy majątek dziecka przynosi określony dochód, np. nieruchomość jest wynajmowana osobom trzecim, to powinien być on przeznaczony na utrzymanie i wychowanie dziecka oraz jego rodzeństwa. Konieczną przesłanką do tego jest, aby dzieci wychowywały się we wspólnym gospodarstwie domowym. Wtedy dochód powinien być dzielony odpowiednio do potrzeb każdego z dzieci. Jeśli po zaspokojeniu potrzeb dzieci pozostanie z tego dochodu jakaś nadwyżka, może być ona przeznaczona na wspólne potrzeby całej rodziny (art. 103 k.r.o.).

Jeżeli tylko matce przysługuje władza rodzicielska, a ojciec dziecka jest jej pozbawiony lub ma ją ograniczoną do określonych obowiązków, sąd może nakazać sporządzenie tzw. inwentarza majątku (jest to wyliczenie i opisanie wszystkich przedmiotów wchodzących w skład majątku) i przedstawienia go w sądzie, a także zawiadamiania go o ważnych zmianach dotyczących tego majątku (art. 104 k.r.o.).

Zarządzanie majątkiem dziecka przez rodziców kończy się z chwilą ustania władzy rodzicielskiej, np. w wyniku dojścia dziecka do pełnoletniości. Rodzice są wtedy zobowiązani do oddania majątku dziecku lub jego przedstawicielowi ustawowemu w przypadku, gdy dziecko jest ubezwłasnowolnione (może nim być opiekun, kurator lub to z rodziców, któremu przysługiwała władza rodzicielska). Ponadto zarówno dziecko, jak i jego przedstawiciel mogą zażądać dostarczenia im rachunku z zarządu majątkiem, z wyjątkiem oczywiście tych dochodów, które zostały przeznaczone na potrzeby dzieci lub całej rodziny.

Ograniczenie władzy rodzicielskie

Jeżeli władza rodzicielska przysługuje zarówno matce, jak i ojcu dziecka, ale nie jesteście małżeństwem albo pozostają oni co prawda w związku małżeńskim, ale jesteście np. w separacji faktycznej lub prawnej (w każdym razie nie żyjecie razem), sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej matce, a ojcu dziecka ograniczyć ją do określonych uprawnień i obowiązków (art. 107 § 1 i 2 k.r.o.). Sąd musi w takim rozstrzygnięciu wskazać konkretnie, do jakiego rodzaju praw i obowiązków ogranicza władzę rodzicielską danego rodzica. Najczęściej obejmują one decyzje dotyczące: zmiany miejsca pobytu dziecka, organizowanie dla niego wypoczynku i wakacji, leczenia, wyboru szkoły, dodatkowych zajęć pozaszkolnych, zasad wychowania, kierunku wykształcenia itp. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której dziecko miałoby przebywać np. pół roku u matki, a pół roku u ojca dziecka, i w tych okresach władza rodzicielska przysługiwałaby w pełni raz matce, a raz ojcu dziecka. Powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej oznacza przede wszystkim określenie miejsca zamieszkania dziecka z jednym z rodziców i sprawowanie nad nim opieki. Kryterium wyboru, co do tego, komu ją powierzyć, stanowi przede wszystkim dobro dziecka. Sąd bierze w takim wypadku pod uwagę zwłaszcza wiek dziecka. Jeżeli dziecko jest w okresie niemowlęctwa lub wczesnego dzieciństwa, jest prawie pewne, że dziecko zostanie powierzone matce. Ponadto nawet w orzeczeniach Sądu Najwyższego wskazuje się, aby dziecko pozostawało pod opieką matki ze względu na większą uczuciowość i troskę o zaspokojenie codziennych potrzeb dziecka.

Wpływ na taką decyzję ma także stopień więzi emocjonalnej z każdym z rodziców, jego płeć oraz to, które z nich zajmowało się dotychczas w większym zakresie jego wychowaniem i opieką. Jeśli zatem kobieta zrezygnowała z pracy zawodowej, aby móc w pełni uczestniczyć w wychowaniu swojego dziecka i zapewnić mu jak najlepszą opiekę, sąd z całą pewnością weźmie to przede wszystkim pod uwagę. Niestety, dziecko staje się niekiedy kartą przetargową w konflikcie między rozwodzącymi się małżonkami. Czasami ojciec dziecka może próbować zastraszyć matkę odebraniem ci dziecka, ponieważ ma lepsze warunki materialne. W takiej sytuacji kobieta powinna wiedzieć, iż sąd, owszem, bierze ogólną sytuację materialną czy mieszkaniową każdego z rodziców pod uwagę, jednak nie jest ona kryterium decydującym o powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej. Zasadnicze znaczenia ma przede wszystkim więź uczuciowa, jaka łączy rodzica z dzieckiem, oraz to, że to, kto zajmował się jego wychowaniem i zna najlepiej jego potrzeby. W razie sporu i wątpliwości, komu powierzyć dziecko, sąd może skierować rodziców do tzw. RODK (Rodzinnego Ośrodka Diagnostyczno-Konsultacyjnego) w celu wydania opinii przez biegłego psychologa co do relacji, jakie łączą matkę i ojca z dzieckiem.

Sąd, powierzając dziecko matce przy jednoczesnym ograniczeniu władzy ojca, określa zazwyczaj także częstotliwość kontaktów z dzieckiem. Nie ma żadnej ogólnej zasady zgodnie, z którą można by określić, jak często ojciec dziecka ma się z nim widywać.

Jeżeli kobieta nie jest w stanie porozumieć się z ojcem dziecka co do tego, jak mają wyglądać te kontakty, może zwrócić się do sądu z wnioskiem o ich ustalenie. Sąd może je określić bardzo szczegółowo, np. określić dni i godziny spotkań, wskazać, gdzie będą się one odbywać (w matki lub ojca miejscu zamieszkania, ewentualnie poza nimi), kto ma dziecko przyprowadzać i odprowadzać po spotkaniu, a jeśli - ze względu na wiek dziecka, jego niski stopień związania z ojcem lub nieodpowiedzialne zachowanie ojca względem dziecka - kobieta obawia się pozostawić dziecko pod wyłączną opieką ojca, sąd może postanowić, iż spotkania takie będą się odbywały zawsze w obecności drugiego rodzica.

Jakie zarządzenia może wydać sąd?

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może (art. 109 § 1 i 2 k.r.o.):

• zobowiązać rodziców oraz dziecko do określonego postępowania, np. niestosowania względem dziecka kar cielesnych, regularnego posyłania dziecka do szkoły, zapewnienia mu odpowiednich warunków do nauki, organizowania wolnego czasu itp.;
• sąd powinien równocześnie wskazać sposób kontroli, np. poprzez nadzór kuratora;
• określić, jakie czynności nie mogą być dokonywane bez zezwolenia sądu, np. zmiana miejsca pobytu dziecka, szkoły lub dotyczące majątku dziecka;
• poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora rodzinnego;
• skierować dziecko do organizacji lub instytucji przygotowującej do wykonywania zawodu lub do placówki sprawującej częściową opiekę nad dziećmi, np. do internatu;
• zarządzić umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuńczo wychowawczej, np. w domu dziecka, pogotowiu opiekuńczym czy świetlicy, ale tylko wtedy, gdy rodzina, w której wychowuje się dziecko, ma negatywny wpływ na jego wychowanie albo rodzice nie są w stanie poradzić sobie z codziennymi problemami wychowawczymi, a inne formy ingerencji nie przyniosły rezultatu.

Zawieszenie władzy rodzicielskiej

Zawieszenie władzy rodzicielskiej polega na tym, że wynikające z niej prawa i obowiązki rodziców nie przestają wprawdzie istnieć, jednak przez pewien czas nie mogą być realizowane. Przyczyną zawieszenia władzy rodzicielskiej jest przemijająca przeszkoda w jej wykonywaniu (art. 110 § 1 k.r.o.) Jeśli przeszkoda wynika np. z poważnej choroby i konieczności leczenia lub rehabilitacji bądź też jest związana z wyjazdem jednego z rodziców za granicę, wówczas należy przyjąć, że są to przeszkody przemijające i w określonym czasie ustaną. Natomiast, jeśli ojciec dziecka został skazany na odbywanie kary wieloletniego pozbawienia wolności, to taka przeszkodę należałoby uznać za trwałą, a nieprzemijającą. Sąd w takich sytuacjach wnikliwie bada wszystkie okoliczności sprawy, mając na uwadze, czy zawieszenie władzy rodzicielskiej w konkretnym przypadku jest celowe ze względu na dobro dziecka. Nie zawsze, więc dojdzie do takiego zawieszenia w sytuacji, gdy np. rodzice wyjechali za granicę, ale dziecko pozostaje pod opieką osób godnych zaufania - dziadków. Wniosek o zawieszenie władzy rodzicielskiej możesz złożyć zarówno matka, jak i ojciec dziecka albo postępowanie może zostać wszczęte z urzędu. Jeżeli przemijająca przeszkoda leży po stronie ojca dziecka, wówczas matka będzie wykonywać władzę rodzicielską. W przypadku, gdy oboje rodziców nie może jej wykonywać, sąd ustanowi dla dziecka opiekuna. Jeżeli przyczyna, z powodu, której zawieszono władzę rodzicielską, ustanie, sąd może uchylić zawieszenie. Może się zdarzyć, że przeszkoda, która na początku miała charakter przemijający, nie ustaje przez bardzo długi czas. Wtedy sąd po uchyleniu zawieszenia może orzec o pozbawieniu władzy rodzicielskiej.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej

Możliwość pozbawienia władzy rodzicielskiej przez sąd stanowi jest najsurowszym środkiem ingerencji w jej sprawowanie. Sąd może z niego skorzystać, gdy dobra dziecka nie można zabezpieczyć w żaden inny sposób. Rodzice (lub jedno z nich) mogą zostać pozbawieni władzy rodzicielskiej, jeżeli z powodu trwałej przeszkody nie są w stanie jej wykonywać, nadużywając jej lub rażąco zaniedbując swoje obowiązki wobec dziecka.

Taką trwałą przeszkodą może być np. wyjazd jednego lub obojga rodziców za granicę na stałe połączony z całkowitym brakiem zainteresowania dzieckiem albo długoletnie umieszczenie w zakładzie karnym lub zakładzie leczniczym wskutek ciężkiej i przewlekłej choroby. W każdy razie musi to być przyczyna, która wedle wszelkich przewidywań nie ustanie albo nastąpi po osiągnięciu przez dziecko pełnoletniości. Nadużywanie władzy rodzicielskiej z kolei może polegać np. na stosowaniu przez rodzica nadmiernych kar cielesnych, które zagrażają zdrowiu dziecka, na zmuszaniu go do nadmiernej pracy, zarówno w celach zarobkowych, jak i we wspólnym gospodarstwie domowym, na nakłanianiu dziecka do popełniania przestępstw, wykorzystywaniu seksualnym dziecka, wpajaniu mu zasad aspołecznych lub niemoralnych. Zaniedbywanie obowiązków względem dziecka uzasadnia pozbawienie władzy rodzicielskiej tylko wtedy, gdy ma charakter rażący. Rażącym zaniedbywaniem obowiązków może być głodzenie dziecka, tolerowanie rozwiązłego trybu życia dziecka, nadużywania alkoholu, uprawiania prostytucji, popełniania przestępstw przez dziecko, porzucenie dziecka, celowe nie wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego, zupełny brak zainteresowania losem dziecka itp. Jeżeli zatem matka stwierdzi, że np. ojciec jej dziecka stosuje wobec niego środki wychowawcze, które wedle jej i innych oceny wywierają bardzo negatywny wpływ na rozwój czy to fizyczny, czy psychiczny dziecka (nadmierne kary cielesne, znęcanie się psychiczne), celowo uchyla się od płacenia alimentów lub zupełnie nie obchodzi go los dziecka - kobiera może wystąpić z wnioskiem do sądu o pozbawienie go władzy rodzicielskiej.

Sprawa taka jest rozpoznawana w postępowaniu nieprocesowym i może zostać wszczęta zarówno na wniosek rodziców, jak i z urzędu, np. po zawiadomieniu sądu przez policję, że dobro dziecka jest poważnie zagrożone. Pozbawienie władzy rodzicielskiej może być także orzeczone w wyroku orzekającym rozwód, separację i unieważnienie małżeństwa. Dla dziecka, którego obydwoje rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, sąd ustanawia opiekuna.

Skutki pozbawienia władzy rodzicielskiej

Jeżeli ojciec dziecka został pozbawiony władzy rodzicielskiej, traci on prawa, które z niego wynikają. Oznacza to, że od tej pory nie będzie mógł uczestniczyć w wychowaniu dziecka, zarządzać jego majątkiem, występować w jego imieniu, a matka nie będziesz musiała uzgadniać z nim żadnych decyzji dotyczących np. miejsca zamieszkania dziecka, wyboru szkoły, wyjazdów itp. Ojciec dziecka nie traci praw i obowiązków wynikających ze stosunku rodzicielskiego (bycia biologicznym ojcem), w dalszym ciągu jest on, zatem zobowiązany do alimentacji, a dziecko zachowuje prawo do dziedziczenia po ojcu.

Kobieta powinna wiedzieć, że pomimo pozbawienia władzy rodzicielskiej, ojciec dziecka może w przyszłości domagać się od dziecka alimentów na siebie oraz może po dziecku dziedziczyć. Ponadto w dalszym ciągu ojciec dziecka ma prawo osobistych kontaktów z dzieckiem chyba, że zakaz takich spotkań zostanie wydany przez sąd w wyroku pozbawiającym go władzy bądź w późniejszym postępowaniu. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie jest stanem nieodwracalnym. Jeżeli ustanie przyczyna, która była podstawą jej pozbawienia, sąd może przywrócić władze rodzicielską, jeśli dojdzie do wniosku, że jej przywrócenie jest w danych okolicznościach zgodnie z dobrem dziecka.

Jeśli masz dodatkowe pytania skontaktuj się z nami.

Centrum Praw Kobiet, tel./ fax (022) 652 01 17, e-mail: sekretariat@cpk.org.pl, www.cpk.org.pl 

telefon zaufania 22 621 35 37

Więcej informacji o Kampanii  znajdziesz na: www.AVONkontraprzemoc.pl